ՀԱԻԱ-7 – haia-journal

2025 , № 7

Ա․ ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐ

I. ՀՀ – ՍՓՅՈՒՌՔ, ՀՀ – ԱՐՏԵՐԿԻՐ.
ՓՈԽԿԱՊԵՐ ԵՒ ՓՈԽԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կարապետյան Ռ․Ս․, Հայաստանի Հանրապետության հետ Սփյուռքի միգրացիոն կապերի մասին,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 8-20։

Հիմնաբառեր՝ միգրացիա, էթնոս, մոտիվացիա, Սփյուռք, ՀՀ, խմբեր, մտադրություններ։

Արդի հայ էթնոսը հանդես է գալիս որպես համաշխարհային տարածույթում ակտիվորեն ներթափանցող դինամիկ հանրույթ, որի արդյունքում ձևավորվում են ակտիվ միգրացիոն կապեր։ Դրանց վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այսօր առավել ակտիվ են ՀՀ հետ Սփյուռքի կարճաժամկետ միգրացիոն կապերը, որոնցում գլխավոր դեր են խաղում ՀՀ և ԱՊՀ նախկին բնակիչները։ Վերջիններս մեծապես պայմանավորում են ռեէմիգրացիայի հեռանկարները և հենց այն իրական ներուժն են, որը որոշակի պայմանների առկայության դեպքում կարող է գործարկվել և ունակ է իր ետևից «քաշելու» Սփյուռքի այլ շերտեր։

Հայերի միգրացիայի տեսակները շատ տարբեր են և մեծապես պայմանավորված են միգրացիոն հոսքերի ուղղություններով։ Որոշ դեպքերում այդ ուղղությունները ձևավորվում են ընդհանուր միտումների հիման վրա: Դրանք են՝ տեղաշարժը
քիչ բարեկեցիկ շրջաններից դեպի տրամագծորեն հակառակ՝ առավել բարեկեցիկ երկրներ։ Որոշ դեպքերում դրանք կարող են լինել ժամանակավոր տեղակայման, այն է՝ տարանցիկ վայրեր՝ հիմնական միգրացիոն ճանապարհի վրա։ Նաև, կարելի է արձանագրել հայերի հակառակ միգրացիան դեպի էթնիկ հայրենիք՝ ՀՀ։

Ակնհայտ է, որ Հայրենիք – Սփյուռք միգրացիոն կապերի հարցը բավական բարդ է և պահանջում է պրագմատիկ բծախնդիր մոտեցում՝ նպատակների, հասկացությունների, ողջ գիտական ապարատի ճշգրտմամբ, հետազոտական մեթոդների և տեխնիկայի ներգրավմամբ։ Այդ համատեքստում հոդվածը կարող է դառնալ իրականությանը դիմելու ուղերձ՝ պատրաստի նպատակադրումով և դրա իմաստավորման մեթոդաբանությամբ։

Վարդանյան Հ․Վ․, Հակոբյան Մ․Մ․, Ինքնության քաղաքականությունը՝ որպես պետություն – սփյուռք գործակցության բաղադրիչ (ՀՀ – Սփյուռք հարաբերությունների պարագան),
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 21-33։

Հիմնաբառեր՝ ինքնություն, Սփյուռք, սփյուռքի քաղաքականություն, բազմազանություն, մշակութային կապեր, ռազմավարություն, էթնոազգային մշակույթ:

Սփյուռքի նկատմամբ ՀՀ պետական քաղաքականության մշակման տեսանկյունից խիստ կարևոր են ինքնությանն առնչվող հարցերը: Իրենց սփյուռքների հանդեպ տարբեր պետությունների վարած քաղաքականության ուսումասիրումը հետազոտողներին թույլ է տվել առանձնացնել քաղաքականության տարբեր տիպեր, որոնցից Հայաստան – Սփյուռք գործակցության երկարաժամետ զարգացման, հեռահար արդյունավետության տեսանկյունից առավել ուշագրավ է քաղաքականության այն տեսակը, որի առանցքում սփյուռքաբնակների ինքնությունն է:

Չնայած Սփյուռքում ինքնության և դրա տարբեր բաղադրիչների հարցում առկա բազմաշերտությանը, ինքնությունն է այն հիմական գործոնը, որ թույլ է տալիս աշխարհաքաղաքակն վերադասավորումերի ընթացքում վերաձևակերպել սեփական ազգային շահերը, առաջնահերթություներն ու օրակարգերը, մշակել կարճաժամետ և երկարաժամետ նպատակներ: Արդի սփյուռքագիտական ուսումասիրություններում հաճախ է ընդգծվում այն միտքը, որ ինքնությունն արդեն իսկ կայացած իրողություն համարելու փոխարեն՝ նախընտրելի է այն համարել «արտադրանք», որը մշտապես ստեղծվում և վերստեղծվում է նորովի՝ այդ թվում վերնախավերի ուղղորդմամբ:

Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ հոդվածում խնդիր է դրված վեր հանելու, թե նոր ժամանակների հայկական երեք պետությունները՝ Հայաստանի առաջին, Խորհրդային Հայաստանի և Հայաստանի երրորդ հանրապետությունները, ինչպիսի քաղաքականություն են վարել Սփյուռքում ինքնության ուղղությամբ: Հոդվածը համեմատում և վերլուծում է այդ քաղաքականությունների բնույթը, մի շարք գործոններով պայմանավորված առանձնահատ- կությունները:

Ճէպէճեան Հ․Վ․, Մերձաւոր Արևելքի հայ համայնքներ և ՀՀ յարաբերութիւններ. արդի միտումեր, մարտահրաւէրներ և հնարաւորութիւններ,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 34-47։

Հիմնաբառեր՝ Մերձաւոր Արևելք, Միջին Արևելք, Սփիւռք, ՀՀ դեսպանատուն, հայ համայնքներ:

Քաղաքական և տնտեսական անորոշ և ճգնաժամային օրերը ու տակաւին պատերազմական ու ապահովական իրավիճակները իրենց ժխտական անդրադարձը ունեցան և կ’ունենան Մերձաւոր Արևելքի հայ համայնքներու իրավիճակին վրայ։ Տեղի ունեցաւ ու տակաւին կ’ընթանայ գաղթ՝ դէպի արևմտեան աշխարհ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Աւստրալիա, Եւրոպա ու այլ տեղեր։ 1991-ի ՀՀ անկախացումէն ետք՝ բաւական թիւով հայեր գաղթեցին ու կը գաղթեն մինչև օրս դէպի Հայաստան։ Այսուհանդերձ, հայ իրականութիւնը Մերձաւոր Արևելքի մէջ ունի պատմական ամուր կռուան և ենթահող՝ կապուած հողին, մշակոյթին և ազգային ինքնութեան։ Այս գաղութները արմատացած են՝ անկախ իրենց ներկայ օրերու կարգավիճակներէն, և տակաւին կը գործեն ու իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն ՀՀ հետ յարաբերութիւններու իմաստով, ինչ որ պիտի վեր առնենք այս ուսումասիրութեան մէջ։

Սոյն յօդուածը, ըստ երկրանուան այբբենական կարգի, նախ հակիրճ ձևով կը ներկայացնէ վերոյիշեալ իւրաքանչիւր գաղութի ներկայ վիճակը, մանրամասնօրէն կ’անդրադառնայ զեկուցողներու հետ հարցազրոյցներուն պատասխաններուն, և անոնց հիման վրայ կը կատարէ վերլուծումեր և յանձնարարականներ։

Հակոբյան Գ․Լ․, Նոր միգրանտների սոցիալ-մշակութային կյանքը Սփյուռքում. հայաստանցի հարազատների դիտանկյունը,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 48-58։

Հիմնաբառեր՝ արտագաղթ, հայկական Սփյուռք, նոր միգրանտներ, սոցիալ-մշակութային կյանք, քանակական և որակական հետազոտություն:

Ետխորհրդային Հայաստանի բնակչության շարունակական արտագաղթը՝ Հանրապետության առջև ծառացած հիմախնդիրներից է, որ կարիք ունի խորը և համակողմանի ուսումասիրության։ Հայերի արտագաղթի հարցում կարևոր դեր ունի միգրացիոն ցանցը, որն արտերկրում վերածվում է ինչպես միգրացիայի վստահության, այնպես էլ սոցիալական փոխհարաբերությունների կարևոր միջոցի: Վերջինիս ձևավորումը շատ կարևոր է ոչ միայն արտագաղթած անձի, այլև Հայաստանում ապրող ընտանիքի անդամերի համար, քանզի այն նոր միջավայրում համարվում է ադապտացիայի կարևոր գործոն և սոցիալ-մշակութային կյանքի կազմակերպման նախապայման: Հոդվածում հայաստանցի հարազատների դիտանկյունից քննարկվում են նոր միգրանտների՝ ցանցի ներսում ունեցած հարաբերությունները, Սփյուռքի համայնքային կառույցների հետ կապի հաստատման ու գործառնության հարցերը, և արդյունքում՝ նրանց սոցիալ-մշակութային կյանքի կազմակերպման առանձնահատկությունները։

Հետազոտությունն իրականացրել ենք 2021–2023 թթ.՝ քանակական և որակական մեթոդաբանությամբ։

Ներսիսյան Ս․Ա․, Ռուսաստանցի և հնդկաստանցի ներգաղթյալների ինտեգրման փորձառությունը Հայաստանում,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 59-70։

Հիմնաբառեր՝ ներգաղթ, այլազգի ներգաղթյալ, ինտեգրում, տեղաբաշխում, սոցիալ-մշակութային կյանք:

Վերջին տարիներին ՀՀ-ում դիտվում է աննախադեպ խոշոր խմբերով այլազգի ներգաղթյալների հոսք ՌԴ-ից, Հնդկաստանից, Ուկրաինայից, Բելառուսից, ինչպես նաև Լիբանանից և այլ երկրներից: Կարևոր է հետևել, թե ինչպե՛ս են ներգաղթյալները հաղթահարում առաջնային հարմարման փուլը, ինչպե՛ս են ինտեգրվում հայ հանրությանը, որո՛նք են այս գործընթացի ուսումասիրման ընթացքում շեշտադրվելիք հիմական հարցերը։ Սույն հոդվածում փորձ է արվում հասկանալու ՀՀ-ում ներգաղթյալների ինտեգրման փորձառությունը, դրա իրավական ու մշակութային նախադրյալները, ինչպես նաև նրանց տեղաբաշխման հարցերը, մասնավորապես՝ վերլուծել առավել խոշոր խումբ կազմող ռուսաստանցիների և հնդկաստանցիների օրինակները։

Հետազոտությունն իրականացվել է փաստաթղթերի վերլուծության և կիսաձևայնացված հարցազրույցի մեթոդների կիրառմամբ: Ընտրանքի ձևավորման ժամանակ կիրառվել է քվոտային մեթոդը: Հարցազրույցներն արվել են ՀՀ-ում՝ 2021–2023 թթ., իրականացվել է շուրջ 85 հարցազրույց (№ 1–85)։

II. ԱՐԵՒԵԼՅԱՆ ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ

Զախարկևիչ Ս․Ա․, Արևելյան Եւրոպայի հայ համայնքների հիշողության մշակույթը և դրա վրա պատմական քաղաքականության ու ազգային ծրագրերի ազդեցությունը արդի փուլում,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 72-88։

Հիմնաբառեր՝ Բելառուսի, Լեհաստանի, Ուկրաինայի հայերի պատմություն, Արևել յան Եվրոպայի հայերի հիշողության մշակույթ, պատմական քաղաքականություն, Արևելյան Եվրոպայի հայերի դժվարին ժառանգություն:

Հոդվածում քննարկվում են Բելառուսի, Լեհաստանի և Ուկրաինայի հայ համայնքների մասին տարբեր պատմույթների (համահայկական, տարածաշրջանային և ազգային) մի քանի օրինակներ՝ արդի ազգային ավանդույթների, Արևելյան Եւրոպայի պետությունների պատմական քաղաքականության, ինչպես նաև այդ տարածաշրջանի հայ համայնքների հիշողության մշակույթի վրա դրանց ազդեցությունը: Այս տարբեր պատմույթների հատուղիներն առաջացնում են հակամարտություններ և հակասություններ: Իրավիճակը բարդանում է «մեծամասնություն-փոքրամասնություն» հարաբերությունների փխրուն և անկայուն բնույթով, ինչպես և հիշյալ պետությունների գաղափարական դիրքորոշումերով։

Հոդվածում վերլուծվում են մի քանի օրինակներ, որոնք թույլ են տալիս ուրվագծել և բնութագրել վերոհիշյալ պատմույթներում հակասության կետերը, քննարկում են «Ուկրաինայի հայեր» եզրաբանության օրինակարգությունը լեհալիտվական ընդհանուր պետության տարիներին (16–18-րդ դդ.), «լեհահայեր» հասկացությունը՝ որպես 1919–1921 թթ. խորհրդա-լեհական պատերազմի «դժվար» ժառանգության օրինակ, որին 2 կողմից էլ հայերը մասնակցում էին, Բելառուսի ազգային պատմական պատմույթի և Լեոն ու Յան Մաջարսկիների կյանքի ու մշակութային ազդեցության միջև շփման դեպքը։ Արդյունքում՝ գործնականում ոչ ոք շահագրգռված չէ քննարկելու ավելի բարդ և հիբրիդային պատմական և ոչ-գծային էթնիկ գործընթացներ, ինչպես նաև ձևավորելու նոր՝ ավելի բարդ և հակասական պատմույթներ:

Պողոսյան Ս․Հ․, Վառնայի հայ համայնքի սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունները. իրավիճակ, միտումեր և զարգացումներ,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 89-102։

Հիմնաբառեր՝ բուլղարահայեր, մշակույթ, դպրոց, կրթություն, կին, տղամարդ, ազգային հերոս, ազգային խորհրդանիշներ:

Հոդվածում փորձ է արվում դիտարկելու Բուլղարիայի Հանրապետության (ԲՀ) Վառնա քաղաքի հայ համայնքի էթնոսոցիալական և էթնոմշակութային գործընթացները, քննել հայ ինքնության փոխակերպումերի, սոցիալ- մշակութային գործընթացների արդի միտումերն ու զարգացումերը։ Կարևորվում է հայ համայնքի կարիքների գնահատման և զարգացման ծրագրի մշակման, ընդհանուր և առանձնահատուկ գծերի վերլուծության հարցը։ Նորութային է այն, որ քննվում են Վառնայի հայության սոցիալական, մշակութային առանձնահատկությունները՝ բնութագրելով իրավիճակը: Հոդվածը շարադրելիս՝ օգտագործվել են արխիվային, գրավոր, ինչպես և համացանցային աղբյուրների նյութեր։ Օգտագործվել են անձնական ազգագրական դիտարկումերի և անհատական խորացված հարցազրույցների տվյալները, որոնք հավաքագրվել են 2023 թ. սեպտեմբերին Բուլղարիայում։ Կիրառվել են պատմահամեմատական, համադրական և վերլուծական մեթոդները: Ազգագրական դիտարկումերը պատումային պատկերումեր են: Եւ կարևոր է, թե ինչ են անում մարդիկ, ինչը տարբերվում է այն բանից, թե ինչ են ասում, որ անում են։

Մարտիրոսյան Գ․Մ․, Լեհաստանում հայ ներգաղթյալների տնտեսական գործունեության տեսակները, այդ գործունեության դիվերսիֆիկացիայի և փոփոխության արդյունքները,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 103-112։

Հիմնաբառեր՝ ներգաղթյալներ, ձեռներեցություն, հայեր, Լեհաստան, առևտուր, գործունեության տեսակի փոփոխություն, դիվերսիֆիկացիա:

Միգրացիայի տեմպերն ու օտարերկրացիների աճող թիվ ընդունող երկրներում ծնում են բազմաթիվ մարտահրավերներ, որոնք կապված են մշակութային, սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, իրավական ասպեկտների հետ, իսկ միգրացիայի և տեղական համայնքների վրա դրա ազդեցության վերաբերյալ հավաստի տեղեկատվության ու մասնագիտական հետազուտությունների բացակայությունը հաճախ լուրջ մտահոգություններ է առաջ բերում ընդունող երկրում:

Տնտեսապես զարգացած՝ հարաբերականորեն ապահով երկրները, որոնք վարում են պրոմիգրացիոն քաղաքականություն, հանդես են գալիս որպես միգրացիայի հիմական նպատակակետեր: Դրանցից է նաև Լեհաստանը, որտեղ ներգաղթյալների հիմական հոսքերը եղել և շարունակվում են Ուկրաինայից, Բելառուսից, Խորհրդային Միության նախկին երկրներից, ինչպես և Վիետնամից ու Չինաստանից:

Վերջին տասնամյակում լեհական գիտական գրականության մեջ աճել է ներգաղթյալների ձեռներեցության վերաբերյալ հետաքրքրությունը: Այս հիմախնդիրը վերլուծելիս՝ հիմականում ուշադրության են արժանացել չինացիները, վիետնամցիները և ուկրաինացիները, իսկ թվաքանակով ավելի փոքր խմբերը դուրս են մնացել ուշադրությունից: Մինչդեռ, օրինակ՝ հայերի ձեռներեցության մասին Լեհաստանում հիշատակումեր կան դեռևս 14–15-րդ դարերից։ Հոդվածի նպատակը՝ 20-րդ դարավերջում և 21-րդ դարասկզբում Լեհաստանում հայազգի ներգաղթյալների տնտեսական գործունեության տեսակների և այդ գործունեության փոփոխության ու դիվերսիֆիկացիայի արդյունքների ներկայացում է:

Տանաջյան Լ․Ա․, Բարսեղյան Ս․Ս․, Հայերը Չեխիայում. համայնքային կյանքի յուրահատկություններ,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 113-124։

Հիմնաբառեր՝ Սփյուռք, ինքնակազմակերպում, նոր ձևավորվող համայնք, չեխահայեր, ինքնություն, ներուժ, ինտեգրում:

Սփյուռքն ինքնին հարափոփոխ է և ունի փոխակերպվելու հատկություն: Բացի այդ, արդի միգրացիոն տեղաշարժները ձևավորում են նոր խմբեր, օջախներ ու համայնքներ, որոնք ունեն իրենց զարգացման յուրահատկությունները։ Այս առումով՝ հայկական Սփյուռքն, իր բազմազանությամբ և բազմաշերտությամբ, հետազոտողների առաջ նոր ուսումասիրությունների դաշտ է բացում։

Այս հոդվածն ուղղված է բացահայտելու նոր Սփյուռքում տեղի ունեցող գործընթացներն ու դրանց առանձնահատկությունները՝ Չեխիայի հայերի օրինակով։ Առաջ են քաշվել հետևյալ հետազոտական հարցերը. հասկանալ Չեխիայի հայերի համայնքային ներուժն ու հնարավորություններ, վեր հանել ինքնության պահպանման և համայնքային ինքնակազմակերպման գործոնները։ Հոդվածը հիմված է 2022 թ. Չեխիայում հավաքված հետազոտական նյութերի վրա: Դաշտային աշխատանքի ընթացքում կիրառվել են խորին հարցազրույցի, կիսաձևայնացված հարցման և դիտման մեթոդները: Հարցազրույցներն արվել են Չեխիայում հայկական կառույցների ներկայացուցիչների, համայնքում առանցքային դերակատարների և փորձագետների հետ:

III. ԱՄՆ ՀԱՅ ՀԱՄԱՅՆՔ

Գալստյան Մ․Վ․, «Հայրենադարձություն» եզրույթը Սփյուռքի արդի գործընթացների համատեքստում. Լոս-Անջելեսի հայ համայնքի օրինակը,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 126-138։

Հիմնաբառեր՝ Սփյուռք, հայրենադարձություն, հայրենիք, վերադարձ, միգրացիոն խմբեր, ինքնություն, տարասեռ:

Արդի հայկական Սփյուռքում տեղի ունեցող նոր գործընթացների, ինքնության փոփոխության, բազմազանության պայմաններում արդյոք նպատակահարմա՞ր է կիրառել «հայրենադարձություն» եզրույթը՝ միգրացիոն այն խմբերի և սերունդների նկատմամբ, որոնց ծննդավայրը ՀՀ տարածքը չէ: Այս խնդրի քննարկում ունի արդիական ու կիրառական նշանակություն, քանի որ հայրենադարձությունը հռչակվել է որպես ՀՀ միգրացիոն քաղաքականության մաս, որի նպատակը՝ Սփյուռքի ներուժի ներգրավում է պետության տնտեսական և ժողովրդագրական զարգացման գործում:

Լոս-Անջելեսի հայերի տարբեր սերունդներից, Սփյուռքից ՀՀ ներգաղթած ընտանիքներում կենսագրական հետազոտության և փորձագիտական մեթոդով հավաքված նյութերի վերլուծությունից պարզ է դառնում, որ հայրենադարձության սահմանումը՝ որպես վերադարձ «հայրենիք՝ Հայաստան», որոշակի խնդիրներ է հարուցում Սփյուռքի տարբեր սերունդների և միգրացիոն խմբերի մեջ: Սփյուռքի քաղաքականության տիպաբանության մեջ

«հայրենադարձություն» եզրույթն առավել բնութագրական է առաջին սերնդի աշխատանքային միգրանտների համար, որոնք իրենց հայրենիքի/պետության հետ հստակ կապեր ունեն: Հոդվածում նաև քննական վերլուծության են ենթարկվում նոր եզրույթի կիրառման վերաբերյալ առաջարկություններն ու մոտեցումերը:

Սվազլյան Վ․Գ․, Ամերիկահայոց հայապահպանման մակարդակը՝ ըստ բանավոր մշակույթի գրառված նյութերի,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 139-154։

Հիմնաբառեր՝ ԱՄՆ, Արևմտյան Հայաստան, Կիլիկիա, բանահյուսություն, վիպական բանահյուսություն, քնարական բանահյուսություն, ասույթային բանահյուսություն, սերունդներ:

Հոդվածը նվիրված է հայ Սփյուռքի մեծագույն համայնքներից մեկի՝ ամերիկահայոց բանավոր ավանդույթի գիտական համակողմանի ուսումասիրությանը: Հիմք ընդունելով ժողովրդական նյութերի քանակական վերլուծության գիտական նորագույն մեթոդը՝ քննության ենք ենթարկում ամերիկահայ հինգ սերունդների բանասացների հաղորդած ժողովրդական նյութերի քանակական և որակական փոխակերպումերը, որոնք արդյունք են ժամանակի, տարածության և համաշխարհայնացման հետևանքով կրած տարաբնույթ փոփոխությունների: Այդ փոխակերպումերը հատկապես նկատելի են ասույթային բանահյուսության «փոխառություններ» բաժնի նյութերում, որոնք առավելապես առնչվում են ամերիկահայոց առօրյա կենցաղին ու գործնական փոխհարաբերություններին:

Երկիր մոլորակի վրա ժամանակի ընթացքում կատարվում են պատմական, քաղաքական ու մշակութային անկանխատեսելի փոփոխություններ, և մարդը ստիպված է ենթարկվելու դրանց: Հետևաբար՝ ամերիկահայ համայնքում բազմէթնիկ համակեցության նոր միջավայրի ազդեցության ներքո անհատն ինքնըստինքյան դառնում է բազմինքնության տեր՝ գլոբալացված անհատ: Ուստի, հակառակ հայապահպանման ամենօրյա ճիգ ու ջանքին, սերնդից սերունդ փոփոխության է ենթարկվում ոչ միայն ամերիկահայոց հայապահպանության մակարդակը, այլև նրանց ազգային ինքնությունը, լեզվամտածողությունն ու հոգեգիտակցական աշխարհը:

IV. ՏԵՍԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Խաչատուրյան Ն․Ռ․, Հարությունյան Մ․Բ․, Կրոնատածության փոխանցումը ընտանիքում. տեսական խնդիրներ,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 156-166։

Հիմնաբառեր՝ կրոն, կրոնատածություն, ընտանիք, միջսերնդային փոխազդեցություն, կրոնական սոցիալականացում, հաղորդակցություն:

Համաշխարհայնացման միտումերով պայմանավորված՝ ներկայում հանրության մեջ նկատելի է դարձել կրոնական գործոնի «վերածնունդը»: Այս առումով, մի կողմից՝ ձևավորվում են որոշ իրարամերժ գործընթացներ, ինչպես՝ ավանդական և ոչ-ավանդական կրոնական ուղղություններին հարողների աճող միտումերը, իսկ մյուս կողմից՝ շրջադարձ դեպի «հավատք առանց պատկանելության» կրոնագիտական և հասարակագիտական ֆենոմենը։ 20–21-րդ դդ. հանրության մեջ կրոնական կյանքի դինամիկ փոփուխություններից ելնելով՝ որոշ հետազոտողներ սկսել են անդրադառնալ առաջնային սոցիալականացման խմբերում կրոնատածության հարցերին։

Հոդվածը ներկայացնում է ընտանիքում կրոնատածության փոխանցման վերաբերյալ տեսական և էմպիրիկ ուսումասիրությունների վերլուծություն՝ հիմված արտերկրի հետազոտողների տեսական և դաշտային արդյունքների վրա: Հոդվածն ունի հետախուզական բնույթ: Հատկանշական են ոչ այնքան կրոնական ներգրավվածության քանակական ցուցանիշները, որքան կրոնատածության վերարտադրման սոցիալական ինստիտուտները։ Հաշվի են առնվում նաև ընտանիքի կրոնատածության վրա ազդող արտաքին գործոնները՝ մշակութային միջավայրը, տվյալ հանրության մեջ կրոնի տեղն ու դերը։

Օհանջանյան Ռ․Ս․, Սոցիալական հեռավորության չափման՝ Բոգարդուսի սանդղակի կիրառման յուրահատկությունները,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 167-174։

Հիմնաբառեր՝ սոցիալական միջավայր, սոցիալական հեռավորություն, կոգնիցիա, էթնիկ դիրքորոշում, էթնիկ կարծրատիպ, կումուլյատիվ սանդղակ:

Միջէթնիկ հարաբերություններն ուսումասիրվում են զանազան մեթոդներով, որոնց տվյալները տեղեկատվական արդի միջոցներով հասանելի են դառնում բազմահազար մարդկանց՝ կարծիքներ ստեղծելով էթնոսների վերաբերյալ, ինչը կարող է ունենալ քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ազդեցություններ: Միջէթնիկ հարաբերությունների ուսումասիրման ամենատարածված մեթոդներից է՝ 1925 թ. ամերիկացի սոցիոլոգ Է. Բոգարդուսի կառուցած սոցիալական հեռավորության չափման կումուլյատիվ սանդղակը: Դրա հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ սոցիալական որևէ միջավայրում հաղորդակցվելու ցանկությունը վկայում է մարդկանց միջև սոցիալական հեռավորության մասին:

Սոցիալական հեռավորության գաղափարը ձևավորել է Ռ. Պարկը, ով եղել է Գ. Զիմմելի աշակերտը: Հետագայում Է. Բոգարդուսը, ձևակերպելով իր «սանդղակը», դրանում տեղադրեց մարդկային հարաբերությունների 7 ոլորտ, որոնցով որոշվում է՝ կցանկանա արդյոք անձը այլազգի ներկայացուցչի հետ՝ ա) ունենալ ամուսնական, ընտանեկան հարաբերություններ, բ) լինել մոտ ընկեր, գ) լինել հարևան, դ) լինել գործընկեր աշխատավայրում, ե) լինել իր երկրի քաղաքացի, զ) լինել հյուր/զբոսաշրջիկ իր երկրում, է) չի ցանկանում նրան տեսնել իր երկրում: Սանդղակն, ինչպես տեսնում ենք, կառուցված է հանդուրժողականության աստիճանի նվազման սկզբունքով:

Բ. ԶԱՆԱԶԱՆՔ

V. ՀԱՂՈՐԴՈՒՄՆԵՐ

Ասատրյան Կ․Ս․, Պոլսահայ կրթական համակարգի վկայագրեր և վիճակացույցներ (19-րդ դարավերջ – 20-րդ դարասկիզբ),
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 176-182։

Когда нет письменности и письменной истории, люди «записывают» свою
историюустными
эпическими
произведениями.
Но и после
появления
письменности
армяне
продолжали
создавать
эпосы,
представляющие
исторические
эпохи.
Можно
сказать,
что вся история
Армении
была
кодирова23
Տե՛ս Սիտալ Կ., Կաշտի քաջեր. Ամերիկահայ առաջադիմական միություն, 1942;
Russell J., The Heroes of Kasht (Kašti k‘ajer): An Armenian Epic. Ann Arbor, 2000.
425
Հայ ժողովրդական
հերոսական
էպոսը
на последовательными
эпосами.
В статье утверждается,
что армянский
народный
героический
эпос должен
включать
следующие
произведения:
1)
этногонические
легенды;
2) «Випасанк
»; 3) «Персидская
война
»; 4) «Таронская
война
»; 5) «Сасунские
безумцы
»; 6) «Кер-огли
». Псевдонародные
стихи
о советских
лидерах
можно
было
бы также
рассмотреть
в этом контексте.
Архаичные
эпосы
были
созданы
согласно
конкретной
схеме
– генеалогической
последовательности
специфических
героев:
1) божественный
персонаж
или его символ;
2) божественные
близнецы
и 3) «умирающий
(и
возрождающийся)
» герой.
Образы
мифологических
и исторических
героев
были
наложены
на эти мифологические
архетипы.
Ключевые
слова:
армянский
народный
эпос, армянский
фольклор,
древнеарянская
литература,
армянская
мифология.

Մարկոսյան Ս․Հ․, «Հայաստան» շաբաթաթերթի դերը պոլսահայ մշակութային կյանքում,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 183-186։

VI. ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԵՍ

Արմենյան Կ․, Լույսով մնաք. Հայրենիքի և Սփյուռքի տեսլականները,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 188-198։

47 լուսանկարներից բաղկացած այս ցուցահանդեսը փորձում է ներկայացնել արդի հայկական փորձառությունը Հայրենիքում և Սփյուռքում: Լոս-Անջելեսում ծնված երեք հայ արվեստագետներ՝ Սոսի Մածունյանը, Արա Մկրտիչյանը և Արա Օշականն առաջարկում են իրենց տեսակետները հին և նոր աշխարհում հայ ժողովրդի կյանքի վերաբերյալ, որը տասնամյակներ շարունակ հավաքականորեն ենթարկվել է քաղաքական ցնցումերի, կրոնական հալածանքների և մարդու իրավունքների խախտումերի։ Նուրբ զգացողությամբ և համոզմունքով լուսանկարիչները ցուցադրում են հայերի կյանքի զարգացող սոցիալական կտավը՝ գոյատևումը Հայրենիքում, գաղթականների փորձառությունը Սփյուռքում և ամերիկահայերի վերածնունդը նոր հողի վրա:

Երեք արվեստագետներն էլ մեծացել են անկախ Հայաստան տեսնելու երազանքով։ Նրանց հույսն իրականություն դարձավ 1991 թ. սեպտեմբերին։ Զինված իրենց տեսախցիկներով՝ երեք լուսանկարիչները մեկնեցին Հայաստան և Արցախ՝ արձանագրելու այդ տարածքներում գոյատևման բազմաթիվ դրսևորումերը։ Նրանք նաև փաստագրեցին հայերի կյանքը Լոս- Անջելեսում, որտեղ այժմ բնակվում են:

VII. ԳՐԱԽՈՍԱԿԱՆ

Դալալյան Տ․Ս․, Հայրիյան Լ․Վ․, Խեչոյան Ա․Գ․, Études arméniennes contemporaines, 2023, № 15. Ֆրանսիայի հայալեզու մամուլը և անդրազգային տարածույթի ստեղծումը,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 200-203։

Տագէսեան Ա․, Հայկազեան հայագիտական հանդէսի 43-րդ և 44-րդ հատորներուն չորս գիրքերը,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 204-216։

VIII. ԼՐԱՏՈՒ

Բռնալեան Ս․, Հայագիտական ամառնային խտացեալ դասընթացքին 40-րդ տարին. Վենետիկի մեջ՝ հայկական աշխարհ,
ՀԱԻԱ, 2025, № 7, էջ 218-219։