ՀԱԻԱ
Հնագիտության և ազգագրության
ինստիտուտի աշխատություններ
2018 , № 1
Վարդանյան Լ․Մ․, Ստեփան Լիսիցյան (ծննդյան 150-ամյակի առթիվ),
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 9-10։
Read More
Когда нет письменности и письменной истории, люди «записывают» свою
историюустными
эпическими
произведениями.
Но и после
появления
письменности
армяне
продолжали
создавать
эпосы,
представляющие
исторические
эпохи.
Можно
сказать,
что вся история
Армении
была
кодирова23
Տե՛ս Սիտալ Կ., Կաշտի քաջեր. Ամերիկահայ առաջադիմական միություն, 1942;
Russell J., The Heroes of Kasht (Kašti k‘ajer): An Armenian Epic. Ann Arbor, 2000.
425
Հայ ժողովրդական
հերոսական
էպոսը
на последовательными
эпосами.
В статье утверждается,
что армянский
народный
героический
эпос должен
включать
следующие
произведения:
1)
этногонические
легенды;
2) «Випасанк
»; 3) «Персидская
война
»; 4) «Таронская
война
»; 5) «Сасунские
безумцы
»; 6) «Кер-огли
». Псевдонародные
стихи
о советских
лидерах
можно
было
бы также
рассмотреть
в этом контексте.
Архаичные
эпосы
были
созданы
согласно
конкретной
схеме
– генеалогической
последовательности
специфических
героев:
1) божественный
персонаж
или его символ;
2) божественные
близнецы
и 3) «умирающий
(и
возрождающийся)
» герой.
Образы
мифологических
и исторических
героев
были
наложены
на эти мифологические
архетипы.
Ключевые
слова:
армянский
народный
эпос, армянский
фольклор,
древнеарянская
литература,
армянская
мифология.
I. ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԻՆՔՆԱՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ՍՐԲԱԴԱՍՈՒՄ
Գրիգորյան Հ․Գ․, «Թշնամու» կերպարի ձևավորման մեխանիզմերը` որպես՝ բռնության զանգվածայնությունն ապահովող գործոններ Հայոց ցեղասպանության համատեքստում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 11-17։
Հիմնաբառեր՝ ցեղասպանություն, օտար/յուրային, ապստամբ, դավաճան, թշնամի:
«Յուրայինի» և «օտարի» միջև տարածությունը բնավ չի համընկնում պարզ ֆիզիկական տարածությանը. այն ձևավորվում է` հիմվելով տվյալ մշակույթի աշխարհընկալման արժեհամակարգի վրա: Օսմանյան կայսրությունում հասարակությանն ըստ կրոնական և էթնիկական հատկանիշների դասակարգելու սոցիալական համակարգը, նրա` տնտեսական, իրավական ոլորտներում թիրախայնացնելու, որպես անհավատների` գյավուր, ռայա ընկալելու ավանդույթը, ապամարդկայնացման գործընթացը նպաստեցին, որ ցեղասպանության ժամանակ հայերն արագ վերածվեին «ապստամբների», «դավաճանների» և «թշնամու»:
Այս գործընթացը նպաստում է «զոհի» և «ոճրագործի» միջև բարոյահոգեբանական սահմանի խորացմանը, ինչը դյուրացնում է ոճրագործության իրագործումը: Սա պայմանավորված է նրանով, որ պատերազմին կամ բախումային այլ դրսևորումերին հատուկ է այն տրամաբանությունը, որ թշնամուն կարելի է ոչնչացնել, քանի որ նա օտարվում և դուրս է մում տվյալ սոցիումի կազմակերպման հիմքում ընկած բարոյադաստիարակչական համակարգից:
Սվազլյան Վ․Գ․, Մուսա լեռան հերոսամարտը՝ ըստ ականատես վերապրողների վկայությունների,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 27-40։
Հիմնաբառեր՝ Մուսա լեռան հերոսամարտ, Կիլիկիա, Դամլաջըք, «Կիշեն» ռազմանավ, Կարմիր խաչ, ftորտ Սայիդ, վրանաքաղաք, Այնճար, Հայաստան, Նոր Մուսա Լեռ:
1915 թ. 40 օրվա ընթացքում մուսալեռցիները Եսայի Յաղուբյանի, Պետրոս Դմլաքյանի և վերապատվելի Տիգրան Անդրեասյանի գլխավորությամբ համառ մարտեր են մղել թուրքերի դեմ: Այդ ընթացքում Քըզըլջայի, Քուզջըղազի, Դամլաջըքի և Ղափլան Դուզախի բարձունքներում չորս լուրջ ճակատամարտ է տեղի ունեցել: Մուսա Լեռան ինքնապաշտպանական հերոսամարտի մասնակիցներ 105ամյա Մովսես Փանոսյանը (ծնվ. 1885 թ.), Պողոս Սուպկուկյանը – Աշուղ Դևելլին (ծնվ. 1887 թ.), Մովսես Բալաբանյանը (ծնվ. 1891 թ.), Հովհաննես Իփրեջյանը (ծնվ. 1896 թ.), Տոնիկ Տոնիկյանը (ծնվ. 1898 թ.) և ուրիշներ, որոնք 1946 –1947 թթ. հայրենադարձվել են Խորհրդային Հայաստան, հանգամանորեն հաղորդել են ինձ պատմական այդ իրադարձությունների մասին: Մուսա լեռան հերոսամարտն աշխարհը ցնցեց: Այն ցույց տվեց մարդկությանը, թե ինչի է ընդունակ մի բուռ ժողովուրդ, եթե ունի հերոսական ավանդույթներ և միասնական կամքի ուժ:
Ղազիյան Ա․Ա․, Անդրանիկ. բանահյուսական կերպարը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 41-53։
Հիմնաբառեր՝ Անդրանիկ, բանահյուսություն, ավանդույթ, հավատալիք, խորհրդանիշ:
Անդրանիկը շնորհիվ իր անձնական յուրահատկությունների, գործունեության, որ դրսևորվել է հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարում` ուղղված թուրքական բռնատիրության դեմ 19րդ դ. վերջի ու 20րդ դ. սկզբի պատմության ընթացքում, համապատասխանում է հայ ժողովրդի վիպական, բանաստեղծական, բանահյուսական գաղափարին:
Հայ ժողովրդի հասարակական կյանքում, բանահյուսական կենցաղում ստեղծվել և լայնորեն կենցաղավարել են զրույցներ, ասքեր, երգեր, որոնք փնջավորվել են Անդրանիկի անվան շուրջը, լինելով ճշմարտապատում, սակայն ոչ հավաստի:
Անդրանիկ անունը ստացել և կրել է «հերոս», «քաջ» մակդիրները` ըստ հայկական պատմական ավանդույթի:
Մարության Հ․Տ․, Հայոց ցեղասպանության նահատակների սրբադասումը՝ որպես մշակութային երևույթ,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 54-64։
Հիմնաբառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, նահատակ, սրբադասում, սրբեր, քրիստոնյա, մուսուլման:
Հոդվածում քննարկվում է «Հայոց ցեղասպանության նահատակներ» հասկացությունը, նկատվում է, որ նրանց սրբադասման պարագայում փաստորեն շեշտադրում է արվում կրոնական գործոնի վրա, և այդ կերպ երևույթը մասնավորեցնելով` նվազեցվում է ազգային, էթնիկ գործոնը: Այսինքն, շեշտելով քրիստոնյաների, այն է` որոշակի հավատքի հետևորդների զանգվածային սպանությունը, երկրորդ պլան է մղվում այդ քրիստոնյաների ազգային, էթնիկ պատկանելությունը, այն է` նրանց հայ լինելը: Դրանով իսկ նվազեցվում է Ցեղասպանության քաղաքական արժեքը: Ցեղասպանությունը, փաստորեն, հավասարեցվում է «կրոնասպանության», մինչդեռ այն շատ ավելի ընդգրկուն երևույթ է: Չմոռանանք, որ հայոց պարագայում ցեղասպանությունն ուղեկցվում էր հայրենազրկմամբ, ինչն էլ էթնիկ ցեղասպանության ամենաուղիղ դրսևորումերից է: Այս և մի շարք այլ հարցադրումերը ցույց են տալիս, որ հավաքական սրբադասման անհրաժեշտության հիմավորումերը և իրականացման ձևերն առնվազն կարիք էին զգում ավելի խորը ուսումասիրության և բազմակողմանի դիտարկումերի:
II. ՍՏԱԼԻՆԻԶՄ. ԵՐԵԿ ԵՎ ԱՅՍՕՐ
Խառատյան Հ․Ս․, 1949 թ. հայերի բռնաքսորը և «սեվծովյան առափնյակից» աքսորվածների մեջ «թուրք» ենթախումբը հատուկ բնակության վայրերում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 66-79։
Հիմնաբառեր՝ դեպորտացիա, աքսոր, Հայաստան, Ալթայի երկրամա, Տոմսկ, «դաշնակ», «թուրք»:
Հոդվածում քննարկվում է ստալինյան բռնաճնշումերի շրջանում «ազգային պատկանելության համար» մեղադրանքով հայերի աքսորների և 1949 թ. բռնաքսորին ենթարկվածների ենթախմբերի հարցերը: 1949 թ. մայիսի 29ի ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի N 2214856cc որոշմամբ նախատեսվում էր աքսորել «դաշնակներին», «թուրքական քաղաքացիներին», «քաղաքացիություն չունեցող թուրքերին», «խորհրդային քաղաքացիություն ընդունած նախկին թուրքահպատակներին», «ներկայումս քաղաքացիություն չունեցող հունահպատակներին», «խորհրդային քաղաքացի ություն ընդունած նախկին հունահպատակներին»: ԽՍՀՄ ՆԳՆ N 00525 հրամանով աքսորվածները պետք է բաշխվեին հետևյալ կերպ. դաշնակներ` Ալթայի երկրամաս, թուրքեր` Տոմսկի մարզ, հույներ` Ղազախստան: ՆԳՆ հրամանում աքսորվածները ենթախմբերից «վեր են ածվել» ազգությունների (թուրքեր և հույներ), իսկ «դաշնակներ» ենթախումբը վերաբերում էր հայերին:
Արխիվային փաստաթղթերը, սակայն, վկայում են, որ «Սևծովյան ավազանից» աքսորված «թուրքական քաղաքացիները», «քաղաքացիություն չունեցող թուրքերը», «խորհրդային քաղաքացիություն ընդունած նախկին թուրքահպատակները», և նույնիսկ «դաշնակները» ավելի հաճախ պարզապես Ցեղասպանությունից փրկված թուրքահայեր էին, որոնց հատուկ բնակության վայրերում, մասնավորապես Տոմսկի մարզում գրանցել են որպես «թուրք» ենթախումբ և հետագայում հետազոտություններում նրանց թվաքականով ներկայացվել է իբրև թե բռնաճնշումերի ենթարկված և աքսորված թուրքերի թիվը:
Աբրահամյան Լ․Հ․, Ալթայան աքսորը՝ որպես նորամուծությունների աղբյուր,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 81-89։
Հիմնաբառեր՝ գլոբալացում, խորհրդային մոդեռնիզացիա, ալթայան աքսոր, նորամուծություն, տրավմատիկ հիշողություն։
Երկու գյուղերի` Գոշի և Տաթևի օրինակով փորձ է արվում քննարկել խորհրդային շրջանի հայկական գյուղերի գլոբալացման գործընթացների առանձնահատկությունները: Բնորոշվում են երկու տիպի նորամուծություններ` համակարգային և պատահական, այս երկու տիպերի տարբերությունը վերլուծվում է 1950ական թթ. հայտնված նորամուծությունների օրինակով, որպես 1949 թ. հայերի զանգվածային աքսորի արդյունք և կողմնակի հետևանք: Չնայած սիբիրյան կյանքի դժվարությունների և աքսորի տրավմատիկ դերին, քիչ չէին, ըստ բանավոր պատմությունների, դեպքեր, երբ աքսորյալներն իրենց ամենօրյա տաժանակիր աշխատանքով ի վերջո ձեռք բերեցին որոշակի կապիտալ` նյութական (օրինակ, սերմացու ցորեն, հեծանիվ, կարի մեքենա) և մշակութային (ռուսերենի իմացություն, տարբեր տիպի տեխնիկական համակարգային «know how»ներ, օրինակ, տրակտորի տիրապետում): Ցույց է տրվում, թե ո՛ր պարագայում և ինչպե՛ս այդ կապիտալը կարող էր ներգրավվել ընդհանուր խորհրդային մոդեռնիզացիայի գործընթացի մեջ, կամ էլ դրանից դուրս մալ: Ժամանակակից գյուղի գլոբալիզացիայի ընդհանուր և մասնավոր գործընթացները լավ պատկերացնելու համար հարկավոր է ավելի լայն համատեքստում դիտարկել դրանց հնարավոր ակունքները, նույնիսկ եթե դրանց հիմքում ընկած է սիբիրյան աքսորի տրավմատիկ փորձառությունը:
Կնյազյան Հ․Ա․, Անաստաս Միկոյանի արձանի տեղայնացումը՝ որպես «հիշողության վայր»,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 90-103։
Հիմնաբառեր՝ Անաստաս Միկոյան, Միկոյանի արձան, Վլադիմիր Միկոյան, Եժովի նամակը, Կատին, Իրկուտսկ 4000, հիշողության վայրեր, արձանի տեղակայում:
2014 թ. ապրիլի 30ին Երևանի ավագանու կողմից ընդունված որոշումը Երևանի կենտրոնում խորհրդային շրջանի քաղաքական գործիչ Անաստաս Միկոյանի հիշատակին արձան տեղադրելու մասին էր: Որոշման շուրջ ընթացան բուռն հասարակական քննարկումեր, որոնցում շեշտվում էին նաև մտքեր արձանի տեղադրման նպատակահարմար և ոչ նպատակահարմար վայրերի մասին: Հոդվածը արձանի տեղակայման (localization) շուրջ ծավալված հասարակական դիսկուրսի ուսումասիրության փորձ է: Աշխատանքի շրջանակներում փորձ է արվում պարզաբանելու արձանի տեղակայման շուրջ ծավալված դիսկուրսի և դրանով պայմանավորվող կոմունիկատիվ հիշողության կապերի միջոցով նոր իրողությունների արտահայտման և նկարագրման կերպը (Անաստաս Միկոյանի գործունեության մասին ի հայտ եկած նոր փաստերը), նաև թե ինչպես են առաջարկվող կոնկրետ վայրերը կապվում «հիշողության վայրերի» հետ Պիեռ Նորայի տեսության շրջանակներում, ինչպես է արձանի տեղայնացման հարցը իր հիմավորումերով հանդերձ կապվում Միկոյանի արձանի տեղադրման «կողմ» և «դեմ» փաստարկների և այդ փաստարկները առաջ բերողների հետ:
III. ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ԳԱՂԹԱԿԱՆ-ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ- ՆԵՐԳԱՂԹՅԱԼՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ
Մարկոսյան Ա․Գ․, Սերնդափոխության հիմախնդիրները հայրենակցական միություններում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 106-115։
Read More
Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող արևմտահայ և արևելահայ հենքով հայրենակցական միություններում սերնդափոխության խնդիրն այսօր զարգացման տարբեր մակարդակներում է: Արևմտահայ հենքով հատվածում երիտասարդները համեմատաբար պասիվ են, քան արևելահայ հենքով հայրենակցություններում: Պատճառն ինչպես նյութական միջոցների խնդրի մեջ է, այնպես էլ բնակավայրի և հայրենիքի ընկալման առանձնահատկությունների, նաև երիտասարդ սերնդի միջավայրի փոփոխության: Իրենց հերթին երիտասարդների ներգրավման հարցում որոշակի դժվարություններ են ստեղծում առանձին հայրենակցություններում գործող ներքին սահմանափակումերը:
Շագոյան Գ․Հ․, Հակոբյան Ա․Ա․, Խուրշուդյան Վ․Գ․, «Պանդի ուխտը»՝ որպես գետաշենցիների ինքնության հարացույց
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 116-125։
Հիմնաբառեր՝ Պանդ, ինքնություն, ժողովրդական քրիստոնեություն, ուխտագնացություն, «տան սուրբ»:
Հոդվածում քննարկվում են Գետաշեն գյուղի 1991 թ. խորհրդային զորքերի և ադրբեջանական հատուկ ջոկատների ակտիվ մասնակցությամբ տեղահանված հայ բնակչության միջավայրում Պանդ սրբի ժողովրդական ուխտագնացության և պրակտիկաների փոխակերպումերը: Չնայած ftանդի ուխտագնացությունը կարևոր կրոնական սովորույթ էր ամբողջ հյուսիսարցախյան բնակչության համար, սակայն նոր բնակավայրեր այն տեղափոխելու կամ նորից հիմադրելու փորձերը հիմականում նախաձեռնել են հենց գետաշենցիները: Նոր վայրերում նախկին ուխտագնացությունը փոխակերպվեց այլ կրոնական պրակտիկաների. ա) Ղարաբաղյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկներին նվիրված հուշաքարի, որը միաժամանակ ծառայում է որպես ftանդի ուխտավայր, բ) այլ երկրում եկեղեցու շուրջ հայ համայնքի համախմբման հավելյալ միջոցի, գ) հուղարկավորման արարողության մի բաղկացուցչի, դ) «տան սրբի» և այլն: Այսպիսի բազմազանությունը խոսում է գետաշենցիների ինքնության համար Պանդի ուխտի կարևորության մասին, փաստորեն, այն տեղայնացնելով և փոխակերպելով ըստ նոր բնակավայրերում առկա կրոնական պահանջարկի, բայց որոնք, սակայն, հղում են միևնույն` մինչ տեղահանությունը կատարվող կրոնական պրակտիկայի:
Ղազարյան Շ․Վ․, Ադրբեջանահայ փախստականների (1988-1992 թթ.) ինտեգրման և քաղաքացիության ձեռքբերման գործընթացը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 126-134։
Հիմնաբառեր՝ փախստական, ինտեգրացիա, քաղաքացիություն, անձնագիր, կոնվենցիա:
Հայադրբեջանական լարված հարաբերությունների, այնուհետև Ղարաբաղյան պատերազմի հետևանքով 1988 –92 թթ. Հայաստան բռնագաղթեցին հարյուր հազարավոր հայ փախստականներ: Հոդվածում ներկայացված է ադրբեջանահայ փախստականության ինտեգրման կարևորագույն տարրերից մեկը` քաղաքացիության ձեռքբերման գործընթացը: 1995 թ. Հայաստանի Հանրապետությունում ընդունվեց օրենք, որի համաձայն քաղաքացիության ձեռքբերումը հնարավորություն տվեց փախստականներին դառնալու ՀՀ լիիրավ քաղաքացներ, օգտվելու այդ կերպ իրենց ընձեռված իրավունքներից ու տեր կանգնելու քաղաքացիական պարտականություններին: Քննարկվում է քաղաքացիության ձեռքբերման գործընթացի ազդեցությունն ադրբեջանահայերի սոցիալական ընկալումերի, հասարակությունում կարգավիճակի ձեռքբերման և այլ հարցերի վերաբերյալ:
Ստեփանյան Ա․Ա․, Հայաստան տեղափոխված սիրիահայերի հարմարվելու գործընթացը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 135-142։
Հիմնաբառեր՝ սիրիահայ, տեղափոխված, վերաբնակված, հարմարվելու, գործընթաց, ներէթնիկ խումբ, նոր ինքնություն, նոր միջավայր, փոխընկալում, հայրենիքի ընկալում, հանդուրժողականություն:
Հոդվածում քննարկվում է սիրիահայերի մի մասի Հայաստանի Հանրապետություն տեղափոխվելու խնդիրը: Արդեն մի քանի տարի Մերձավոր Արևելքում շարունակվող պատերազմի հետևանքով, ըստ պաշտոնական տվյալների, մոտ տասնհինգ հազար սիրիահայ տեղափոխվել է Հայաստան. մոտ կեսը փորձում է հաստատվել և նրանց համար սկսվել է հարմարվելու դժվարին գործընթացը: Տեղափոխվել –փոխադրվել և հարմարվել բառերն օգտագործում են իրենք սիրիահայերը` իբրև տեղի ունեցող գործընթացը բնորոշող բառեզրեր:
Սիրիահայերի ոչ զանգվածային, բայց, այնուամենայնիվ, նկատելի ներկայությունը Հայաստանի Հանրապետությունում, մասնավորապես Երևանում, ազգագրական հետազոտության և վերլուծությունների անհրաժեշտություն է առաջացնում: Ուսումասիրության համար, մասնավորապես, կարևորվում են հետևյալ խումբ հարցերը.
- սիրիահայերի ներէթնիկ խմբի ձևավորումը և նոր ինքնության ձեռքբերումը,
- հայրենիքի (նախնյաց հայրենիքի) և նոր միջավայրի ընկալումերը,
- ընդունող միջավայրի հետ ունեցած փոխընկալումերը,
- կենցաղային շփումերը և այլն:
Հատուկ շեշտադրվում է ընդունող կողմի հանդուրժողականությունը 20-րդ դարի հայրենադարձության տարիներին իշխող մթնոլորտի համեմատությամբ, երբ, մանավանդ 1960 –1970ականներին, ինչպես և այսօր, ներգաղթն ու արտագաղթն ընթանում էին միաժամանակ:
Կարևորվում է երևույթի ճիշտ գնահատականը, ինչը շոշափում է ազգային անվտանգության հարցերը:
Հակոբյան Գ․Լ․, Լեզուն որպես սիրիահայերի մշակութային ադապտացիայի կարևոր բաղադրիչ (էթնոսոցիոլոգիական ուսումասիրություն),
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 143-155։
Հիմնաբառեր՝ էթնոսոցիոլոգիական հետազոտություն, սիրիահայեր, մշակութային ադապտացիա, ինտեգրացիա, արևելահայերեն լեզու, արևմտահայերեն լեզու:
Սիրիահայերի համար հայաստանյան սոցիալմշակութային կյանքին հարմարվելու խնդիրները բազմաթիվ են, սակայն լեզվի խնդիրն առաջնային է մշակութային ադապտացիայի համատեքստում: Հոդվածում ներկայացված էթնոսոցիոլոգիական հետազոտության արդյունքները բացահայտում են լեզվական առանձնահատկությունները սիրիահայերի շրջանում և վկայում որոշ չափով հաջողված ինտեգրացիայի մասին, երբ Հայաստան ներգաղթած հայերը, պահպանելով նախնիներից ժառանգած մշակութային հարստությունը, միաժամանակ ընդունում, հասկանում և փորձում են կիրառել արևելահայերեն լեզուն:
IV. ԹԱՆԳԱՐԱՆԱՅԻՆ ԻՐԵՐԻ ԱԶԳԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ
Զոհրաբյան Ա․Լ․, Փողի տեսակները և դրանց ծիսական նշանակությունը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 156-167։
Հիմնաբառեր՝ փող, առևտուր, ծես, գուշակություն, ծովախեցի, վեգ, Հերմես/Տիր, վիճակահանություն, պտղաբերություն, ճակատագիր:
Փողի տեսակները միշտ կիրառվել են ծեսի, մոգության, խաղերի մեջ` որպես հարստության գաղափարը կրող: Ծովախեցին և վեգը, որպես փողի վաղ տեսակներ, ծիսահմայական նույն գործառույթներով են օժտված: Դրանք հաճախ են օգտագործվել վիճակ գցելու մեջ, որոնց ժամանակի ընթացքում փոխարինեց մետաղադրամը:
Առևտրի հովանավոր պտղաբերության և ճակատագրի աստվածուհիների նշանն էր վեցթևանի աստղը`մահիկի մեջ, որը խորհրդանշում էր Վեներա մոլորակը: Լուսնի խորհրդանիշ արծաթը նույնացվել է ոսկորի հետ, որից պատրաստվող զառի նախատիպը վեց կողմ ունեցող վեգն է: Հայերի մոտ վեգով խաղը կոչվում էր կոռա, որը էշ է նշանակում: Հին Միջագետքում առևտրական նավի վրա եղել է գրաստ` բեռները ափ հանելու համար: Անգլերեն deck բառը նշանակում է նավի տախտակամած և խաղակապուկ: Տուզը ռուսերենում և մեկանոցն է, և մեծ նավի մեջ մեկ թիավարով նավակը, որը «փոխարինել է» էշին: Խաղաքարտ ջոկերըծաղրածուն, ավանակի ականջներով, նույնանում է առևտրի, գուշակության աստվածություն Հերմեսի հետ, որին Հայոց դիցարանում համապատասխանում է Տիրը:
Ավանեսյան Լ․Ս․, Հայկական գորգերի հորինվածքների ու զարդաձևերի դրսևորումերը միջնադարյան իսպանական գորգերում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 168-178։
Հիմնաբառեր՝ հայկական գորգ, իսպանական գորգ, հանգույց, գործվածք, ապրանք, արհեստ, առևտրական ճանապարհ, արհեստանոց, արաբական խալիֆաթ, վաճառական:
Հայ գորգարվեստը ճանաչված էր ինչպես Արևելքում, այնպես էլ Եվրոպայում: Հայկական գորգերի նմանությամբ գորգեր են արտադրվել մի շարք երկրներում, այդ թվում Իսպանիայում: 13–15րդ դարերի իսպանական գորգերի նկարագիրը նման է Կոնիայի և Կարաչոփ տիպի հայկական գորգերի նկարագրին: Որոշ նմուշներ ուղղակի կրկնում են 11 –14րդ դարերի հայկական մանրանկարների առանձին դրվագները: Իսպանական գորգերը գործվում էին հատուկ եղանակով, որի համար ստացել են «իսպանական հանգույցով գորգեր» անվանումը: Աղբյուրագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 10 –14րդ դարերում տեղի ունեցող միջազգային քաղաքական իրադարձությունները և առևտրատնտեսական զարգացումերը, որոնց մեջ ակտիվ ներգրավված էր Հայաստանը, նպաստեցին քաղաքական և առևտրական կապեր ստեղծելու Իսպանիայի հետ: Իսպանիայում գորգագործական արհեստը անկում է ապրում 15րդ դ. վերջում, երբ տապալվում է արաբական տիրապետությունը: Այսօր, Երևանում «AVVA» գորգի արտադրությունը Գուրգեն և Գագիկ Առաքելյանների գլխավորությամբ փորձում է վերարտադրել միջնադարում հայտնի դարձած իսպանական գորգերը:
Իսրայելյան Ա․Ռ․, Վիշապազարդ վզնոցներ,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 179-192։
Հիմնաբառեր՝ վզնոց, վիշապ, ձուկ, ջուր, լուսին, ձուլում, մանրարուրք, հատիկազարդում, դրվագում, բուժում, հարստություն:
18 –19րդ դդ. և 20րդ դարի սկզբի հայկական մետաղե (ոսկի, արծաթ, ոչ թանկարժեք մետաղ) զարդերից են «վիշապներով» վզնոցները, որոնք տարածված են եղել Կարինում, Կարսում, Ախալքալաքում, Ախալցխայում, Ալեքսանդրապոլում, Բայազետում, Սասունում, Մուշում, Շատախում, Արճեշում, Թիմարում, Զիլանում, Վանում, Դիարբեքիրում, Թիֆլիսում: Վզնոցների վիշապիկները պատրաստված են ձուլման եղանակով, կախիկները` ձուլման, դրվագման, զուգաթելի և հատիկազարդման եղանակներով, ունեն ակներ: 18–20րդ դդ. վզնոցների վիշապիկները անփոփոխ ձևով գալիս են առնվազն Ք.ա. 7րդ դարից, որի մասին է վկայում Զիվիեյի պեղումերից գտնված նմուշը: Ներկայացվող վզնոցներն ունեն բուսանախշեր, մեղուներ, բզեզներ, նորալուսին և ձկներ խորհրդանշող կախիկներ: Սրանք գաղափարական իմաստով կապվում են վիշապի հետ:
Հայկական մշակույթում վիշապներ են պատկերվում տարբեր նյութերից պատրաստված առարկաների վրա, մանրանկարներում և քարե քանդակներում: Վիշապի կերպարի հետ կապված հավատալիքները և ջրամբարների պաշտամունքը բնորոշ են արհեստական ոռոգում ունեցող երկրագործ ժողովուրդներին:
Գևորգյան Լ․Պ․, Արդի շուկայական հարաբերությունների պայմաններում ազգագրական արտեֆակտերի և հավաքածուների հանրահռչակման հարցի շուրջ,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 193-205։
Հիմնաբառեր՝ թանգարան, թանգարանագիտություն, ազգագրական արտեֆակտ, ցուցադրություն, մշակույթ, միջոցառում, բիզնես, շուկա, ինքնություն:
20–21րդ դարերի սահմանագծին հասարակության մեջ տեղի ունեցող լուրջ փոփոխությունները կապված են նոր տեխնոլոգիաների և շուկայական հարաբերությունների ներդրման հետ: Արդի պայմաննեերում թանգարանի գործունեության վերակառուցումը նոր խնդիրներ է առաջադրել, ստիպելով վերանայել թանգարանագիտության ավանդական մոտեցումները, անդրադառնալ գումար վաստակելու խնդրին` մալով շահույթ չհետապնդող կազմակերպություն: Անհրաժեշտ է ձևակերպել և ներդնել նոր գործառույթներ, որոնք համալրելով գործողները, սահմանում են ժամանակակից ազգագրության թանգարանի և առևտրագովազդային ազգագրական ցուցահանդեսների գործունեության շրջանակը:
V. ՀԱՎԱՏՔ, ԾԵՍ ԵՎ ՏՈՆ
Խուդավերդյան Ա․Յ․, Հոբոսյան Ս․Գ․, Վիրաբուժությունը ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջաններում (ըստ հայաստանի Լոռու մարզի մարդաբանական նյութերի),
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 206-216։
Հիմնաբառեր՝ ավանդություն, եկեղեցի, սրբավայր, հավատալիք, քրիստոնեություն, պատմություն, ծես, սովորույթ, եկեղեցաշինություն, նախաքրիստոնեական ժամանակ:
Անդրադառնալով Վանի նահանգի Մոկս գավառակի ավանդություններին` առանձնացվել և քննության են ենթարկվել կրոնաեկեղեցական այն ավանդությունները, որոնք ներկայացնում են եկեղեցիների ու սրբավայրերի հրաշափառ հիմադրման պատմությունը և դրանց հրաշագործ կարողությունները: Առանձին վերլուծվել են համահայկական հնչեղություն և հռչակ ունեցող Մոկսի Ս. Ամենափրկիչ վանական համալիրի, Ս. Աստվածածին մենաստանի, Ս. Մինաս եկեղեցու և Փութկու Ս. Գևորգ սրբավայրի մասին պատմվող ավանդությունները: Վեր են հանվել այդ ավանդությունների ոչ միայն նախաքրիստոնեական ժամանակների հավատալիքային, ծիսական, սովորութային տարրերի ձուլումը քրիստոնեական հավատալիքների հետ, այլև իրական, պատմական ու առասպելական տարրերի միախառնման ինքնատիպ և օրինաչափ երևույթը եկեղեցաշինության ժողովրդական ըմբռնումերի լույսի ներքո:
Խեմչյան Է․Հ․, Հրաշքի գործոնը Մոկաց կրոնաեկեղեցական ավանդություններում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 217-230։
Հիմնաբառեր՝ ավանդություն, եկեղեցի, սրբավայր, հավատալիք, քրիստոնեություն, պատմություն, ծես, սովորույթ, եկեղեցաշինություն, նախաքրիստոնեական ժամանակ:
Անդրադառնալով Վանի նահանգի Մոկս գավառակի ավանդություններին` առանձնացվել և քննության են ենթարկվել կրոնաեկեղեցական այն ավանդությունները, որոնք ներկայացնում են եկեղեցիների ու սրբավայրերի հրաշափառ հիմադրման պատմությունը և դրանց հրաշագործ կարողությունները: Առանձին վերլուծվել են համահայկական հնչեղություն և հռչակ ունեցող Մոկսի Ս. Ամենափրկիչ վանական համալիրի, Ս. Աստվածածին մենաստանի, Ս. Մինաս եկեղեցու և Փութկու Ս. Գևորգ սրբավայրի մասին պատմվող ավանդությունները: Վեր են հանվել այդ ավանդությունների ոչ միայն նախաքրիստոնեական ժամանակների հավատալիքային, ծիսական, սովորութային տարրերի ձուլումը քրիստոնեական հավատալիքների հետ, այլև իրական, պատմական ու առասպելական տարրերի միախառնման ինքնատիպ և օրինաչափ երևույթը եկեղեցաշինության ժողովրդական ըմբռնումերի լույսի ներքո:
Հայրապետյան Թ․Լ․, Մարմից դուրս գտնվող հոգին հայկական հրաշապատում հեքիաթներում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 231-242։
Հիմնաբառեր՝ բանահյուսություն, հրաշապատում հեքիաթ, առասպել, հոգի, հավատալիք, խորհրդանիշ:
Հայկական հեքիաթներում թե՛ դիպաշարային և թե՛ մոտիվային մակարդակում բավական տարածված են մահվան և անդրշիրիմյան կեցության էզոթերիկ (գաղտնախորհուրդ) պատկերացումերը, որոնց համաձայն` կյանքը կամ հոգին ընկալվում է որպես որոշակի ծավալի կոնկրետ նյութեղեն առարկա, որը կարող է ժամանակավորապես բացակայել մարմից և հեռավորությունից շարունակել շնչավորել մարմինը:
Մարմից դուրս գտնվող հոգին մեծ մասամբ պատսպարվում է թռչունների մեջ, որոնք բնակվում են տիեզերական ծառի վերին մասում: Վիշապը (տարբերակներում` սատանա, աժդահա, քյոսա) տիեզերական ծառի ստորին մասի` անդրաշխարհի քթոնիկ բնակիչ է, որին սպանելով (զոհաբերություն)` հեքիաթի հերոսը վերականգնում է տիեզերքի խախտված ներդաշնակությունը:
Տարբեր ժողովուրդների բանահյուսական մշակույթում հսկան չի մահանում, երբ կտրում են նրա գլուխների մեծ մասը. Ավելին` որոշ հեքիաթներում կտրված գլուխների փոխարեն աճում են նորերը: Այսինքն` մահը վրա է հասնում հսկայի բոլոր գլուխները կտրելու դեպքում միայն, որոնցից մեկի կամ մի քանիսի մեջ խնամքով ծպտված է նրա հոգի-կյանքը:
Մարմից դուրս գտնվող հոգու մասին դիպաշարերը տարբեր փոփոխակներով կենցաղավարել են Հնդկաստանից մինչև Հեբրիդյան կղզիները սփռված արիական ժողովուրդների, ինչպես նաև ոչ արիացիների առասպելներում ու ժողովրդական հեքիաթներում և կապված են եղել մահվան ճանաչողության ու անմահության որոնումերի հետ:
Աբրահամյան Հ․Ա․, Աստվածահայտնության քառասնորդաց (հիսնակաց) պահքը (պատմական համառոտ ակնարկ),
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 243-254։
Հիմնաբառեր՝ Սուրբ Ծնունդ և Աստվածահայտնություն, Հիսնակաց պահք, Քառասնորդաց պահք, տոնացույց, կանոնական, ծիսական, դավանաբանական, տնտեսական, պարտադիր, կամավոր:
Հոդվածը Ս. Ծննդյան և Աստվածահայտնության տոնին նախորդող Հիսնակաց պահքին առնչվող հարցերի մասին է: Աշխատանքը կատարվել է մատենագրական, վիմագրական, ձեռագրական, կանոնական, ազգագրական սկզբնաղբյուրների (վաղ միջնադարից մինչև 19րդ դարի վերջ) և ուսումասիրությունների հիման վրա:
Քննարկվել են այս պահքի վաղեմության, ինչպես նաև կանոնականացման հարցերը` ազգային առանձնահատկության և ծիսադավանաբանական տեսանկյուններից, տարբեր ժամանակաշրջաններում դրա տևողության, ընթացքի, կենցաղավարման միջավայրի, վանական և աշխարհիկ շրջանակներում կամավոր կամ պարտադիր լինելու, այն խախտելիս սահմանված «պատիժների», հիսնակը` որպես այլ պահքերը խախտելու դիմաց փոխհատուցում կիրառվելու վերաբերյալ հարցերը: Դիտարկվել են նաև հիսնակի դերն ու նշանակությունը ժողովրդի տնտեսական կյանքում:
Դաբաղյան Ա․Ա․, Աղվանքում Վարազ-Տրդատի վահանով վերաբերման ծեսի մասին,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 255-262։
Հիմնաբառեր՝ վահանով վերաբերման ծես, ՎարազՏրդատ, Հուստինիանոս Բ, Աղվանքի իշխանություն, էքզարքոսություն, Իսրայել եպիսկոպոսի առաքելությունը Խազարաց երկիր:
«Աղվանքի պատմություն» երկի Բ 36 գլխում առկա է հայերեն մյուս սկզբնաղբյուրներում չհանդիպող գահակալման ծեսի մի նկարագրություն, որը լրացուցիչ մեկնաբանության կարիք ունի: Այն հետաքրքրական է տարբեր առումերով, այդ թվում` աղբյուրագիտական: Պատմիչը, այս դեպքում` Մովսես Դասխուրանցու աղբյուրներից մեկի` «684 թ. պատմության» հեղինակը (ըստ Ա. Հակոբյանի, նաև` դեպքերին ժամանակակից և, հավանաբար, ականատես), Ջիվանշիրի սպանությանը հաջորդած ՎարազՏրդատի գահակալման արարողության դրվագը ներկայացնում է հետևյալ կերպ. «Եւ սրտայօժար կամակցութեամբ իշխանք աշխարհին և կաթուղիկոսն ճեպեցին մեծաւ փութով հասանել ‘ի կատարումն գործոյն: Եւ անդր են մեծամեծք առհասարակ զնշան կենդանատեսակ դրօշիցն վառելոցի ձայն փողոյ հռչակեալ, առեալ կացուցանէին զնա ՛ի վերայ ոսկե հանգոյց վահանին և երիցս վերաբերելով` ներբողականս հնչէին բարբառս: Եւ այսպէս մեծաւ ուրախութեամբ աւանդեալ նմա նախագահ իշխանութեանն հայրենական գահոյին` օժտաբեր և ընծայաբեր լինեին նորոգ նորա տէրութեանն…» (ընդգծում իմ է Ա.Դ.):
Այս նկարագրության բացառիկ տարրը նորընծա տիրակալին վահանի վրա «կանգնեցնելու» և երեք անգամ «վերաբերելու» ծիսական գործողությունն է: Համառոտ ներկայացնելով ծեսի նախապատմությունը, կվերադառնանք հայերեն գրավոր ավանդության մեջ եզակի այս վկայություններին:
Պետրոսյան Է․Խ․, Սուջյան Զ․Ա․, Թատերականացված ծեսի սեղմ արտացոլումը մի բուսանվան մեջ,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 263-268։
Հիմնաբառեր՝ բույս, քօշմորուկ, goat’sbeard, ծես, պար, կոշիկ, այծ, Վահագն:
Համեմատվում են. հայ. քօշմորուկ, անգլ. goat’s-beard, գերմ. Bocksbart, լատ. Tragopogon, ռուս. козлобородник սրբազան բույսի անունները: Բոլոր տերմինները լեզվաբանական կալկաներ են և նշանակում են մորուքավոր այծ: Նոր տարվա, Բարեկենդանի և հարսանիքի ծեսերում տեղի է ունենում թատերականացված տեսարան, ծպտված այծ/քօշ/քօշմորուկ մասնակցությամբ: Մեզ հայտնի չէ հայ պտղաբերության աստծո անունը, սակայն նա պետք է լիներ ևս մորուքավոր և նրա այլակերպումերն էին բույս քոշմորուկ և մորուքավոր այծ:
Հակոբյան Ս․Հ․, Թաղումեր, որոնք կարելի է լուսանկարել և թաղումեր, որոնք չի կարելի լուսանկարել,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 269-278։
Հիմնաբառեր՝ թաղման ծես, վիզուալ մարդաբանություն, լուսանկար, տեսագրություն, տաբու:
Մինչև 1980ականները մեզանում առկա են թաղման ծեսի բազմաթիվ լուսանկարներ, սակայն ժամանակի ընթացքում թաղումեր լուսանկարելը արգելվում է: Թաղման ծեսը մարդու կյանքի կարևորագույն իրադարձություններից մեկն է և ինչպես այլ նման առիթներ (ծնունդ, հարսանիք, ուսման ավարտ և այլն), այն ֆիքսվում էր լուսանկարի միջոցով, սակայն 1970ականներից սկսած լուսանկարչական տեխնիկան ավելի հասանելի է դառնում մարդկանց համար և լուսանկարը դադարում է լինել միայն անցման ծեսը ֆիքսելու միջոց, ինչի արդյունքում էլ տաբու է դրվում թաղման ծեսը լուսանկարելու վրա: Միաժամանակ, թաղման ծեսի տեսագրման կամ skype ծրագրի շնորհիվ համացանցով հեռարձակման վրա արգելք չի դրվում, ինչը ցույց է տալիս որ խնդիրը այտեղ ոչ միայն ծեսի վիզուալ ֆիքսում է այլև ֆիքսելու եղանակը և նպատակը: Լուսանկարի դեպքում (երբեմ նաև տեսագրման) իրադարձությունը ֆիքսվում է, որպեսզի պահպանվի, իսկ տեսագրման կամ համացանցով հեռարձակման ժամանակ այն ֆիքսվում է որպեսզի կատարի հաղորդիչի, այլ ոչ թե պահպանողի դեր:
Գրիգորյան Ս․Գ․, Սամցխե-Ջավախքի հայ կաթոլիկ համայնքը (պատմազգագրական ուսումասիրության փորձ),
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 279-289։
Հիմնաբառեր՝ կաթոլիկ, համայնք, եկեղեցի, ՍամցխեՋավախք, հայ, միաբանություն, քաղաք, գյուղ, թեմ, առաջնորդ:
Կիլիկյան Հայաստանի ժամանակաշրջանից Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցին հայությանն ուղղված իր ռազմաքաղաքական աջակցության խոստումերով ձեռնարկում է ծավալուն միսիոներական գործունեություն, ինչի արդյունքում Պատմական Հայաստանի բնակչության մի մասը, խուսափելով բռնություններից ու բռնի իսլամացումից, ընդունում է կաթոլիկություն` ակնկալելով Հռոմի Պապի աջակցությունը: Միսիոներությունն արևմտահայոց մեջ սկսվում է Կոստանդնուպոլսի անկումից հետո, իսկ առաջին կաթոլիկ կենտրոնը հիմվում է 15րդ դ. Վասպուրականի Արտազ գավառում:
1828 –1829 թթ. ռուսթուրքական պատերազմի ավարտին, 1829 թ. հոկտեմբերի 7ին կնքված Ադրիանապոլսի պայմանագրով, Հայ առաքելական եկեղեցու հետևորդ մոտ 40 հազար արևմտահայեր և մի քանի հարյուր ընտանիք կաթոլիկ հայեր Կարնո թեմի առաջնորդ Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու առաջնորդությամբ, լքում են իրենց բնակավայրերը և հաստատվում ներկայիս Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Նինոծմինդայի (Բոգդանովկայի), Ծալկայի (պատմական Գուգարքի Թռեղք գավառը), ինչպես նաև Շիրակի և Լոռու շրջաններում: 1829 –1830 թթ. Արդահանից և Էրզրումի վիլայեթից գաղթած բնակչությունը Ջավախքի ավերված ու լքված բնակավայրերի տեղում հիմում է շուրջ 50 գյուղ և տեղաբնիկ հայության թիվը համալրվում է արևմտահայերով:
Այսօր Վրաստանի ՍամցխեՋավախքի կաթոլիկները տեղաբաշխված են Ախալքալաքի շրջանի Ալաստան, Տուրցխ, Վարևան, Բավրա, Խուլգումո, Կարտիկամ (վերջին երեքը համարվում են թրքախոս կաթոլիկներ), Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա, Ժդանովական, Թորիա, Ուջմանա, Ասփարա, Նոր Խուլգումո, Կաթնատու և Ախալցխայի շրջանի Սուխլիս, Ղուլալիս, Ծղալթբիլա, Ծինուբան, Մոխրեբ (Նիոխրեբ), Աբաթխև, Ջուլղա գյուղերում, մասամբ նաև Վալե քաղաքում, որը կիսով չափ է բնակեցված կաթոլիկ հայերով: Նրանք հայ կաթոլիկ եկեղեցու հետևորդ են և մաս են կազմում վեջինիս Արևելաեվրոպական թեմին, որի առաջնորդարանը գտնվում է Գյումրիում:
VI. ՍՐԲԱՎԱՅՐ ԵՎ ԵԿԵՂԵՑԻ
Բոբոխյան Ա․Ա․, Արագածի Տիրինկատար սրբավայրը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 290-301։
Հիմնաբառեր՝ Արագած, Տիրինկատար, վիշապաքար, կրոմլեխ, ծիսական լանդշաֆտ, ուղղահայաց գոտիականություն, քարի պաշտամունք, սինկրետիզմ, հնագիտություն, ազգագրություն:
Հնագիտական և ազգագրական հետազոտությունները փաստում են, որ Հայաստանում գոյություն են ունեցել տարածքների մշակութայնացման երեք մակարդակներ` դաշտավայրային, նախալեռնային և բարձր լեռնային, որոնց պայմանականորեն կոչում ենք «ցածր», «միջին» և «բարձր»: Աշխարհագրական պայմանների թելադրած այս «ուղղահայաց գոտիականությունը» պայմանավորել է Հայկական լեռնաշխարհի մշակութային զարգացումերի ողջ ուղին: Ընդ որում, «բարձր» մակարդակում են գտնվել դաշտավայրային և նախալեռնային գոտիներում ապրող մարդկանց սրբավայրերը («սրբերը») և արոտավայրերը: Արագած լեռան հարավային լանջերին վերջերս հայտնաբերված Տիրինկատար սրբավայրը էապես լրացնում է տարածաշրջանի հնագույն հասարակական զարգացումերի մասին առկա պատկերացումերը: Այն գտնվում է ծովի մակերևույթից մոտ 3.000 մ բարձրության վրա, ընդարձակ գոգահովտի ներքո, որի կենտրոնական հատվածում 2012 թ. փաստագրվեցին կրոմլեխների հետ առնչվող տաս վիշապաքարեր: Խնդրո առարկա տարածքն իր նշանակությունը որպես ամառանոց և սրբավայր կարող էր պահպանել նաև հետագայում, ինչի մասին են վկայում այստեղ առկա միջնադարյան խեցեղենը, զիարեթը և համապատասխան ավանդազրույցները:
Մանուչարյան Ա․Գ․, Միջնադարյան Սաղմոսավանքի սրբությունները,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 302-312։
Հիմնաբառեր՝ Սաղմոսավանք, սրբություն, խաչ, միջնադար, բարձրագույն, դպրոց, հարուստ, գրադարան, քրիստոնեական, մասունք, նշանավոր, առաջնորդ:
Միջնադարում Սաղմոսավանքը հայտնի է եղել ոչ միայն վարդապետական բարձրագույն դպրոցով, հարուստ գրադարանով, այլև իր հարկերի ներքո պահվող քրիստոնեական սրբություններով: Դրանց թիվը եղել է ինը, որոնցից չորսը` խաչ, մեկը` խաչքար, երկուսը` սրբերի մասունքներ (ս. Հակոբ Մծբնացու Աջը, ս. Հակոբ Տյառնեղբոր Մատը) և երկու գե րեզման, որոնք պատկանում են վանքի նշանավոր առաջնորդների: Այդ սրբությունների մի մասն այսօր էլ կա, թե՛ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում, թե՛ Սաղմոսավանքի տարածքում:
Չոլաքեան Յ․Մ․, Կասիոս լեռը Անտիոքի շրջանի հայոց աւանդազրոյցներուն,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 313-327։
Հիմնաբառեր՝ Անտիոք, Կասիոս լեռ, ՊաալԶևս աստուծոյ մեհեան, Պալլում, Վարդավառ, Խոդ, արվանտ, ծովու աղջիկ, Անահիտ, Աստղիկ, Մշոյ Մեղրագետ, վիշապաքար:
Յօդուածը կը ներկայացնէ Անտիոքի շրջանի հայութեան Վարդավառի տօնին հետ կապուած ժողովրդական որոշ ծէսեր ու հաւատալիքներ: Տիգրան Մեծի աշխարհակալութեան տարիներէն ի վեր, դարեր շարունակ այս շրջանակին մէջ ապրող ու մինչև ԺԱ դար միշտ համալրուող տեղւոյն հայութիւնը հայկական լեռնաշխարհէն բերած իր հաւատալիքներն ու հայոց բնաշխարհին հետ կապուած աւանդազրոյցները վերագրած է նոր միջավայրին, յատկապէս Կասիոս լերան, որ Ուկարիթի քաղաքպետութեան օրերէն մինչև հելէնիզմի դարաշրջան` ՊաալԶևս աստուծոյ բնակավայրը կը նկատուէր, հոն էր նաև Անտիոքի մայր աստուածուհիին մեհեանը:
Լերան բարձրադիր լանջին գտնուող Զևսի մեհեանին և անոր վրայ 4 –5 րդ դարերուն կառուցուած քրիստոնէական տաճարի մը աւերակներուն հայերը կու տան Պալլում անունը: Հոն կը կատարուէր հայոց Վարդավառի համաժողովրդական ուխտագնացութիւնը: Տեղանունը դարձած է հայ եկեղեցւոյ հինգ տաղաւարներէն այդ մէկուն յատուկ անունը: Տօնին հետ կապուած ջրախաղերը, վաղնջական ջրհորի Խոդ (կէտ, վիշապ) անունը, աղբիւրներու և ջրհորներու մօտ արվանտ վիշապը (կը պատկերացուի իբրև եղջերաւոր օձ կամ օձանման հսկայ արարած), «ծովու աղջիկը» (ձկնակերպ), անոր լոգարանը, զայն տեսնելու գացող ձկնորսները սերտ առնչութիւն ունին Անահիտի, Աստղիկի, Մշոյ Մեղրագետի, հայկական լեռնաշխարհի վիշապաքարերու պաշտամունքին հետ:
Անտոնյան Յ․Յ․, Երկու եկեղեցի, երկու համայնք. նորակառույց եկեղեցիների կրոնասոցիալական ենթատեքստը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 328-339։
Հիմնաբառեր՝ եկեղեցի, համայնք, հիսունականներ, կրոնականություն:
Հոդվածում ուսումասիրվում են Հայաստանում ժամանակակից եկեղեցաշինական գործընթացների մարդաբանությանը վերաբերող որոշ խնդիրներ: Մասնավորապես, դիտարկվում է հեղինակի դաշտային փորձից մի դրվագ, որը ոչ միայն պատկերում է հայաստանյան կրոնական զարգացումերի հետ առնչվող իրականությունը, այլև տեսական քննարկման համար ուշագրավ երևույթ է: Խոսքը Գեղարքունիքի մարզի Լճաշեն գյուղի երկու եկեղեցիների մասին է` նորակառույց և կառուցվող, որոնք պատկանում են երկու տարբեր կրոնական ուղղություններին (հիսունական և հայ առաքելական) և որոնց կառուցման ընթացքը մարմավորում է համայնքում գոյություն ունեցող երկու կրոնական համայնքների միջև հարաբերությունների, մշակութային և սոցիալական դիրքերի և կարգավիճակների վերադասավորումը, ինչպես նաև նպաստում է ներքին կրոնամշակութային հակասությունների բացահայտմանը:
VII. ԺԱՄԱՆՑ
Ստեփանյան Գ․Յ․, Սրճարանային միջավայրը Երևանում. արևելյան տարածք՝ արևմտյան հետագծով,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 340-352։
Հիմնաբառեր՝ եկեղեցի, համայնք, հիսունականներ, կրոնականություն:
Հոդվածում ուսումասիրվում են Հայաստանում ժամանակակից եկեղեցաշինական գործընթացների մարդաբանությանը վերաբերող որոշ խնդիրներ: Մասնավորապես, դիտարկվում է հեղինակի դաշտային փորձից մի դրվագ, որը ոչ միայն պատկերում է հայաստանյան կրոնական զարգացումերի հետ առնչվող իրականությունը, այլև տեսական քննարկման համար ուշագրավ երևույթ է: Խոսքը Գեղարքունիքի մարզի Լճաշեն գյուղի երկու եկեղեցիների մասին է` նորակառույց և կառուցվող, որոնք պատկանում են երկու տարբեր կրոնական ուղղություններին (հիսունական և հայ առաքելական) և որոնց կառուցման ընթացքը մարմավորում է համայնքում գոյություն ունեցող երկու կրոնական համայնքների միջև հարաբերությունների, մշակութային և սոցիալական դիրքերի և կարգավիճակների վերադասավորումը, ինչպես նաև նպաստում է ներքին կրոնամշակութային հակասությունների բացահայտմանը:
Օհանջանյան Ռ․Ս․, Ազատ ժամանակի կառուցվածքի փոփոխությունները Հայաստանի Հանրապետության քաղաքային բնակավայրերում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 353-365։
Հիմնաբառեր՝ ժամանակի բյուջե, սոցիալական ժամանակ, ազատ ժամանակ, ազատ ժամանակի կառուցվածք:
Հոդվածում քննարկվում են ՀՀ քաղաքային բնակչության ազատ ժամանակի կառուցվածքի փոփոխությունների հարցերը: Ազատ ժամանակի կառուցվածքային տարրերն ուսումասիրվել են հիմականում դրանցում մասնակիցների ընդգրկվածության տեսանկյունով: Բնակչության ազատ ժամանակի կառուցվածքում տեղի են ունեցել որոշ փոփոխություններ: Հեռուստատեսային հաղորդումերը դիտողների թվաքանակը էապես չի փոխվել և նրան բաժին է հասնում ազատ ժամանակի կառուցվածքի հիմնական մասը: Տպագիր արտադրանքի սպառման ծավալները նվազել են: Բեմական արվեստի ոլորտում նկատվում է կինոյի դերի բարձրացումը և թատերական արվեստի նկատմամբ հետաքրքրության նվազումը: Սիրողական և խաղային զբաղմունքները տարբեր բնակավայրերում ունեն փոփոխությունների որոշ առանձնահատկություններ: Իսկ կրոնական, տոնածիսական արարողությունների մասնակիցների թվաքանակն արմատապես մեծացել է: Այս տվյալներնը վկայում են արդի պայմանններում ազատ ժամանակի ռեկրեացիոն և հոգևոր գործառույթի կարևոր դերի մասին:
VIII. ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԽՈՍՈՒՅԹ ԵՎ ՎԱՐՔ
Մարգարյան Ն․Մ․, Թորոսյան Մ․Գ․, Մշակույթի և արդի մի շարք հիմախնդիրների փոխառնչությունները հայաստանյան հանրային ընկալումերում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 366-382։
Հիմնաբառեր՝ ընկալում, մշակույթի հանրային ընկալում, հաբիթուս, մշակութային կապիտալ, մշակույթի կառուցվածք, մշակույթի գործառույթներ, մշակույթի կարգավիճակ, մշակույթի համակարգային բնույթ:
«Կարևորն այն չէ թե ինչ է տեղի ունենում, այլ այն թե մենք ինչպես ենք վերաբերվում դրան»:
Թ. Գոլաս
Ստանդարտ ու խորացված հարցումերի հիման վրա հոդվածում փորձ է արվում ցույց տալու, թե ինչպիսին են մշակույթի ընկալումերը հայաստանյան հանրությունում, ինչպիսի պայմաններում և գործոնների ազդեցությամբ են ձևավորվել և ինչպիսի ներուժ են պարունակում դրանք` որոշ համազգային հիմախնդիրների լուծման տեսանկյունից:
Մանուկյան Լ․Հ․, Միջսեռային հաղորդակցության որոշ առանձնահատկություններ հետխորհրդային Հայաստանում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 383-391։
Հիմնաբառեր՝ միջսեռային հաղորդակցություն, միջսեռային անհավասարություն, կանացի լեզու, տղամարդկային լեզու, հանրային տարածք, տղամարդկային տարածք, կանացի տարածք, ֆոնային ակնկալիքներ, թաքնված համատեքստեր:
Հոդվածում քննարկվում են ներկա հայաստանյան առօրյա կյանքում տղամարդկին հաղորդակցության ոլորտում առկա մի շարք խնդիրներ: Այդ խնդիրները ներկայացվում են երկու հարթությունում` տարածական և լեզվական: Մասնավորապես խոսվում է հաղորդակցության այնպիսի տարածքների, այդ տարածքներում գործածվող լեզվի և շրջանառվող թեմաների մասին, որոնք սովորույթի ուժով համարվում են տղամարդկային: Այնուհետև ներկայացվում են այն բարդություններն ու խոչընդոտները, երբ կանայք փորձում են ներգրավվել այդ տարածքներ և մասնակցել խոսքի փոխանակմանը: Որպես այդ խոչընդոտների հաղթահարման միջոց առաջարկվում է, որ կանայք հաճախ գործեն տղամարդկային համարվող տարածքներում` մասնակցելով քննարկվող թեմաներին, ինչը կնպաստի միջսեռային հաղորդակցության տարբերությունների մեղմացմանը:
IX. ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԱՎԱՔՉՈՒԹՅՈՒՆ
Պապիկյան Ք․Վ․, Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում 17-րդ դարում՝ ըստ պատմագիրներ Զաքարիա Քանաքեռցու և Զաքարիա Ագուլեցու,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 392-402։
Հիմնաբառեր՝ Զաքարիա Քանաքեռցի, Զաքարիա Ագուլեցի, 17րդ դարի հայ պատմագրություն, երկրագործական մշակույթ, ազգաբանական նյութեր:
Մանրամասն քննարկելով 17րդ դարի հայ պատմագրության վկայությունները երկրի քաղաքական կացության և տնտեսության վերաբերյալ, գալիս ենք մի քանի հետևությունների. Հայաստանը, գտնվելով մի կողմից Սեֆյան ftարսկաստանի, իսկ մյուս կողմից Օսմանյան Թուրքիայի տիրապետության տակ, իր վրա էր կրում նրանց վարած հայակործան քաղաքականության սարսափելի հետևանքները: Ենթարկվելով քաղաքական և տնտեսական օրըստօրե ահագնացող ճնշումերի, Արևելյան Հայաստանի բնակչությունը փրկության միայն մի ելք ուներ. ձևավորել և ամրապնդել գաղափարական կուռ համակարգ, համախմբել բոլոր ուժերը` հանուն հոգևոր ամբողջականության և էթնիկ ինքնության պահպանման: Դարաշրջանի հայ պատմագիտական մտքի նշանավոր ներկայացուցիչները (Առաքել Դավրիժեցի, Զաքարիա Քանաքեռցի, Զաքարիա Ագուլեցի, Գրիգոր Դարանեղեցի) մանրամասն ներկայացրել են սեփական ժողովրդի ծանր պատմաքաղաքական, սոցիալտնտեսական, հոգևորնյութական կյանքի իրողությունները, անտարբեր չեն մացել սեփական ժողովրդի ապրած ցավին ու տառապանքին: Այս տեսանկյունից իրենց բովանդակությամբ և տեղեկությունների արժանահավատությամբ ուշագրավ են Զաքարիա Քանաքեռցու «Պատմագրություն» և Զաքարիա Ագուլեցու «Օրագրություն» երկերը, որոնք իրենց մեջ պարունակում են ազգաբանական բնույթի հարուստ տեղեկությունները: Որպես ականատես պատմագիրներ, մանրամասն ներկայացրել են 17րդ դարում Հայաստանում կատարված իրադարձությունները, նկարագրել լեզուն, բարքերը, ավանդույթներն ու սովորույթները, կեցաղը, եկեղեցիժողովուրդ փոխհարաբերությունները: Նրանց հաղորդած տվյալները նպաստում են վեր հանել և պարզաբանել այս երկերում տեղ գտած տնտեսական կյանքը ներկայացնող ազգաբանական նյութերը, որոնց շնորհիվ հնարավոր է պատկերացում կազմել ուշ միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական կացութաձևի մասին:
Ամիրխանյան Ա․Վ․, Վայրի մրգերի հավաքչության արդի դրսևորումերը Լոռիում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 403-412։
Հիմնաբառեր՝ հավաքչություն, սոցիալտնտեսական իրավիճակ, ձմռան պաշար, վայրի մրգեր, չիր, չրաջուր, վայրի տանձ, վայրի խնձոր, հոն, մամուխ, շաքար, պահածոյացում, մուրաբա, հյութ, կոմպոտ, նորամուծություններ:
Վայրի մրգերը սննդի մեջ ավանդաբար մեծ կիրառություն են ունեցել և հատկապես կարևորվել են ձմռան համար թթուներ պատրաստելու և ճաշեր եփելու համար: Սակայն խորհրդային տարիներին այգեգործության ու բանջարաբուծության զարգացմանը զուգընթաց վայրի մրգերի կիրառության եղանակները փոխվեցին: 1970ական թթ. վերջերից գրեթե մոռացության մատնվեցին դրանց թթուները` իրենց տեղը զիջելով մշակովի բանջարեղենի թթուներին: Աստիճանաբար մոռացության մատնվեցին նաև չրերը, որոնցով նաև ճաշեր էին եփում: 1960ական թթ. շաքարավազի մատչելիության և պահածոյացման մեթոդի շնորհիվ վայրի մրգերն սկսեցին կիրառել քաղցրավենիքներ պատրաստելու համար:
1990ական թթ. երկրում ստեղծված սոցիալտնտեսական ծանր իրավիճակի հետևանքով բնակչության որոշ շերտերի համար հավաքչությունը դարձավ կենսաապահովման հիմական միջոցներից, որը հանգեցրեց վայրի մրգերի կիրառության մեծացմանը: Սկսեցին մեծ ուշադրություն դարձնել դրանց օգտակարության և սննդի մեջ օգտագործելու եղանակների բազմազանության վրա: Գյուղական բնակավայրերում վայրի մրգերից` որոշ չափով պահպանված ավանդական ուտեստներին զուգահեռ տեղի ունեցան նաև այսօրվա սննդակարգին համահունչ մտածողությամբ նորամուծություններ:
X. ՀԵՐՈՍԱՎԵՊ
Պետրոսյան Ա․Ե․, Հայ ժողովրդական հերոսական էպոսը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 414-425։
Հիմնաբառեր՝ հայ ժողովրդական էպոս, հայ բանահյուսություն, հայ հին գրականություն, հայ առասպելաբանություն:
Երբ չկա գիր և գրավոր պատմություն, մարդիկ գրանցում են պատմությունը բանավոր էպիկական ստեղծագործությունների միջոցով: Սակայն գրի ստեղծումից հետո էլ հայ ժողովուրդը շարունակեց ստեղծել պատմական դարաշրջաններ ներկայացնող էպոսներ: Կարելի է ասել, որ Հայաստանի ողջ պատմությունը կոդավորվել է հաջորդական էպոսների միջոցով: Հայ ժողովրդական հերոսական էպոսը պետք է ներառի հետևյալ ստեղծագործությունները` 1) ազգածին ավանդություններ, 2) «Վիպասանք», 3) «Պարսից պատերազմ» 4) «Տարոնի պատերազմ», 5) «Սասնա ծռեր», 6) «Քյոռօղլի»: Խորհրդային առաջին առաջնորդների մասին («կեղծ») ժողովրդական ստեղծագործությունները ևս կարող են դիտվել այս համատեքստում: Արխաիկ էպոսները ստեղծված են ըստ մեկ կոնկրետ սխեմայի՝ հերոսների ծննդաբանական շարքի՝ 1) դիցաբանական կերպար կամ նրա խորհրդանիշ, 2) դիցաբանական երկվորյակներ, 3) «մեռնող (և հառնող)» հերոս: Առասպելական պատմական հերոսների կերպարները համադրվել են այս առասպելաբանական արքետիպերի հետ:
Պողոսյան Ա․Կ․, Արամ Ղանալանյանը` «Սասնա ծռեր» հերոսավեպի պատումերի գրառող և վերամշակող,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 426-438։
Հիմնաբառեր՝ «Սասնա ծռեր», ժողովրդական վեպ, բանահավաք, վիպասաց, բանահյուսություն, տեքստաբանություն, բանահավաք, տիպաբանություն, վիպական կառույց:
Հայ դասական բանագիտության խորհրդահայ պատմաշրջանը շարունակող և ուղի հարթող Արամ Ղանալանյանի (1909 –1983) բանագիտական գործունեությանը մեջ կարևոր տեղ են գրավում «Սասնա ծռեր» ժողովրդական վեպի պատումերի գրառումը, տեքստային վերամշակումը և տարածումը:
1930ական թվականների սկզբներին Ա. Ղանալանյանը միանում է վիպահավաքչական մեծ շարժմանը, երբ նախապատրաստվում էր «Սասնա ծռերի» գիտական հրատարակությունը: Սկսնակ բանագետը մասնակցել է «Սասունցի Դավիթ» հոբելյանական համահավաք բնագրի կազմման և վիպական վերամշակման աշխատանքներին, որը պատմական մեծ նշանակություն ունեցավ մեր ազգային վեպի թե՛ համազգային և թե՛ միջազգային ճանաչման առումով: Կազմել է հերոսավեպի Դավթի ճյուղի «Դավիթ և Խանդութ» մասը, և «Պստիկ Մհեր» ճյուղը:
Ղանալանյանը գրառել է «Սասնա ծռերի» երկու պատում. առաջինը` սպարկերտցի Փառիկ Վարդանյանից` «Թլոր Դավիթ», մյուս պատումը`
«Սասունցի Դավիթ» վերնագրով` բաշկալեցի Վարդան Վարդանյանից: Այս երկու պատումերը գալիս են համալրելու Մոկաց և Վանա պատումների մոտիվաշարերը նոր միջադեպերով:
Գնահատելով և արժևորելով նախորդ բանագետների` Գ. Սրվանձտյանի, Մ. Աբեղյանի, Հ. Օրբելու, Կ. ՄելիքՕհանջանյանի ավանդը էպոսի հետազոտության հարցում` Ա. Ղանալանյանը ևս գրել է մի քանի ուսումասիրություններ` նվիրված մեր ժողովրդական վեպին:
Հարությունյան Ս․Բ․, Կրոնածիսական տարրերը «Սասնա ծռեր» հերոսավեպում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 439-445։
Հիմնաբառեր՝ Սասնա ծռեր, կրոնածիսական տարր, հավատալիք, առասպել, պաշտամունք, ողորմիք, ծիսական բանաձև, նվիրագործում, ճգնություն, մատաղ, խաչ պատարագի:
Զեկուցման մեջ քննարկված ծիսապաշտամունքային խնդիրները ներկայացված են նախաքրիստոնեական և քրիստոնեական կրոնաառասպելաբանական պատկերացումերի բաղարկումով և ընդգրկում են հայոց ժողովրդաքրիստոնեական ինքնատիպ համակարգի ծիսահավատալիքային գրեթե բոլոր էական բաղադրիչները:
XI. ՀԵՔԻԱԹ
Խեմչյան Մ․Հ․, Նվիրատու և խորհրդատու կենդանիները հայ ժողովրդական հեքիաթներում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 446-457։
Հիմնաբառեր՝ հեքիաթ, նվիրատու, խորհրդատու, օգնական կենդանիներ, երախտագիտություն, հերոս, Տիեզերական ծառ, գործառույթ, կերպարանափոխություն, անդրաշխարհ:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներում գլխավոր հերոսի գործողությունները հաճախ ուղեկցվում են նվիրատվությամբ և խորհրդատվությամբ, որոնց օգնությամբ հերոսը կարողանում է լուծել իր առջև դրված խնդիրը: Հոդվածում վեր է հանված նվիրատու և խորհրդատու կենդանիների տիպը` Տիեզերական ծառի եռամիասնության լույսի ներքո: Հեքիաթում որպես օգնական հանդես եկող կենդանիները բազմազան են` մրջյուն, մժեղ, մեղու, բոռ, ոզնի, մողես, օձ, ձուկ, կատու, շուն, ոչխար, կով, ձի, եղնիկ, գայլ, աղվես, առյուծ, վիշապ և այլն: Հայ հրաշապատում հեքիաթներում քննարկված կենդանիներից շատերն իրենց մեջ կրում են հերոսի նախնիների հոգին, իմաստուն են, խոսում են մարդկային լեզվով, տեղափոխվում են գերբնական արագությամբ, գիտեն հերոսի անցնելիք ճանապարի վրա ծառացած դժվարությունների և դրանք հաղթահարելու միջոցների մասին, հաճախ հանդես են գալիս որպես կապող օղակ իրական և հանդերձյալ աշխարների միջև: Երբեմ կենդանիները հեքիաթի հերոսին օգնում են` ի նշան երախտագիտության: Երախտապարտ կենդանիները հեքիաթ մուտք են գործում որպես նվիրատուներ և, հերոսին տալով իրենց կանչելու բանաձևը, հետագայում գործում են որպես օգնականներ: Բացի այդ՝ հեքիաթներում շատ տարածված է կերպարանափոխության մոտիվը, որը ևս ապացուցում է մարդու և կենդանիների վաղնջական կապը հնագույն պատկերացումերում:
Վարդանյան Ն․Խ․, Հեքիաթասացությունը մեր օրերում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 458-469։
Հիմնաբառեր՝ արդի բանասացություն, ժողովրդական հեքիաթներ, մերօրյա հայ հեքիաթասացներ, հեքիաթի ժամանակակից գրառումեր:
Բանագիտական ժամանակակից հետազոտությունները փաստում են ողջ աշխարհում ավանդական բանասացության աստիճանական մարումը: Սակավաթիվ վայրերում, ուր այն դեռ կենդանի է, արդեն հանդես է գալիս որոշակի ժամանակակից յուրահատկություններով (Ճապոնիա, Հնդկաստան): Որոշ երկրներում (Գերմանիա, Անգլիա, ԱՄՆ) բանագետները փորձում են վերածնունդ տալ այս գեղեցիկ ավանդությանը. ի հայտ են գալիս վերածնված բանասացներ, կազմակերպվում են բանասացության փառատոններ և այլն:
Հայաստանյան իրականության մեջ թեև նույնպես բանասացությունն այլևս այնպիսի մասսայական բնույթ չի կրում, ինչպես նախորդ դարերում, սակայն այստեղ դեռ կան բանասացներ, որոնք իրենց ընտանիքներում, հատկապես մանուկների համար, շարունակում են կենդանի պահել բանասացությունը: Հոդվածում վերջին տասը տարիների ընթացքում կատարված հայ ժողովրդական հեքիաթների 125 նոր գրառումերի ուսումնասիրությամբ փորձ է արվում պարզելու արդի հայ բանասացության յուրահատկությունները` բանասացների և նրանց ունկնդիրների ինքնության, ավանդական նյութի հանդեպ մերօրյա բանասացների մոտեցման առանձնահատկությունների և հարակից այլ հարցերի քննության ճանապարհով:
XII. ԲԱՆԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ՓՈՔՐ ԺԱՆՐԵՐ
Սարգսյան Ա․Շ․, Մանկական զվարճախոսությունների թեմատիկ դրսևորումերը,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 470-483։
Հիմնաբառեր՝ մանկական զվարճախոսություն, մտածողության շրջանակներ, մանկաշխարհ, անկեղծություն, հոգեբանություն, անմիջականություն, աշխարհի բացահայտում, աշխարհընկալում, ասացող, վերապատմող:
Հոդվածում անդրադարձել ենք հայ երեխաների բանավոր խոսքում կիրառված միայն զավեշտալի` զվարճախոսային դրսևորումերին: Հաշվի առնելով նեղ շրջանակներում դրանց փոխանցման և կենցաղավարման հանգամանքը, ինչպես նաև նմուշների որոշ մասի տարբերակների առկայությունը` այդպիսի ստեղծագործությունները, իբրև ժողովրդական բանահյուսության ինքնատիպ տեսակ, անվանել ենք մանկական զվարճախոսություն:
Մանկական զվարճախոսություններում արտացոլված են երեխայի յուրօրինակ մտածելակերպը, բնության և մարդկային փոխհարաբերությունների վերաբերյալ մոտեցումերն ու արված «վերլուծությունները», գիտատեխնիկական նվաճումերի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքը, և այդ ամենը` շրջապատում զավեշտ առաջացնող մանկան անկեղծ, պարզ ու շիտակ խոսքի միջոցով:
Վարդանյան Ս․Ա․, Մարգարյան Հ․Ս․, Բանահյուսական և ազգագրական նյութերի կենցաղավարումը Արարատի մարզի Վեդու տարածաշրջանում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 484-490։
Հիմնաբառեր՝ Էթնիկ կազմ, մշակույթ, Արարատի մարզ, Վեդու տարածաշրջան, բառուբան, սովորություններ, բարքեր:
Հոդվածը նվիրված է Արարատի մարզի Վեդու տարածաշրջանում կատարված գործուղումերի արդյունքների վերհանմանը: Մեր նպատակներից առաջնայինը տեղավայրի էթնիկ կազմի, հոգևոր մշակութային արժեքների վերաբերյալ աղբյուրագիտական կարևորություն ներկայացնող նյութերի ձեռքբերում ու բացահայտում էր: Մինչ նյութերի գրառումերին անդրադառնալը, կարևորել ենք ներկայացնել պատմական վայրիվերումերով հայտնի հիշյալ տարածաշրջանի անցած պատմական ուղին: Անդրադարձել ենք նաև տեղավայրի անվանաձևերի վկայակոչումերին (Վեդի, Վիդի, Վիթի, Վայդի, Էդիա): Տարածաշրջանն աչքի է ընկնում բանահյուսական և ազգագրական նյութերի կենցաղավարմամբ, քանի որ բանասացները դեռևս պահպանում են դարերի խորքից իրենց փոխանցված ժողովրդական խոսք ու զրույցի, բառ ու բանի, կենցաղային սովորությունների ու բարքերի տարաբնույթ դրսևորումերը:
Վարդանյան Ս․Գ․, Հայերեն յուրահատուկ բառեր Թուրքիայի համշենցիների խոսվածքում,
ՀԱԻԱ, 2018, № 1, էջ 491-502։
Հիմնաբառեր՝ Համշենի բարբառ, մահմեդական համշենցիներ, Թուրքիա, Խոփա, Աբխազիա, Տրապիզոն, Ռիզե:
Թուրքիայի Արդվինի նահանգի Խոփայի և Բորչքայի գավառների 20ից ավելի գյուղերում բնակվող մահմեդական համշենցիները խոսում են հայերենի Համշենի բարբառի Խոփայի խոսվածքով: Հոդվածում քննարկվում է 9 բառ` ««սիյօղ», «փէթաձաքլար», «քէդալբօչիգ», «թուսթէրչիչ», «գարմէգուցք», «բօչքէլօխ», «լաթգախ», «փօղօց» և «ձիափ», որոնք այդ ձևով և այդ իմաստով այլ բարբառներում չեն հանդիպում: Հեղինակն անդրադառնում է նաև Ռիզեի նահանգի թուրքախոս դարձած համշենցիների լեզվում պահպանված որոշ հայերեն բառերի: